Vào thế kỷ 18, một làn sóng tranh luận gay gắt đã nổ ra giữa hai bờ Đại Tây Dương bắt nguồn từ học thuyết mang tên "châu Mỹ thoái hóa". Trong bộ sách "Lịch sử tự nhiên", nhà tự nhiên học người Pháp là Bá tước Buffon đã đưa ra những nhận định mang tính miệt thị sâu sắc đối với Tân thế giới.
Buffon cho rằng khí hậu tại châu Mỹ lạnh lẽo, đất đai cằn cỗi và nguồn nước ngập tràn chướng khí độc hại, khiến mọi sinh vật sinh sống tại đây đều kém phát triển, nhỏ bé và suy nhược hơn so với các loài tại châu Âu. Thậm chí, học giả người Hà Lan Corneille de Pauw còn thêm thắt những chi tiết hoang đường khi tuyên bố đàn ông bản địa châu Mỹ bạc nhược đến mức cơ thể có thể tiết ra sữa.
Những luận điểm mang tính phỉ báng ấy đã chạm vào lòng tự ái của một quốc gia non trẻ. Giới học giả và chính trị gia Mỹ lập tức bước vào một cuộc tìm kiếm quy mô lớn nhằm săn lùng những bằng chứng sinh học khổng lồ để đập tan sự kiêu ngạo của người châu Âu.
Năm 1798, nhà tự nhiên học kiêm cựu binh chiến tranh giành độc lập Charles Willson Peale nhận được tin tức về những bộ xương khổng lồ tại trang trại của John Masten gần vùng Newburgh, New York. Peale đã tự thiết kế máy móc và chỉ đạo cuộc khai quật, đưa lên mặt đất hai bộ hài cốt hóa thạch thuộc về loài voi răng mấu.
Nhận thấy cơ hội ngàn vàng để nâng tầm vị thế quốc gia, Peale cùng con trai là Rembrandt đã tiến hành một cuộc đại phẫu thuật đầy toan tính lên những khúc xương hóa thạch. Để biến sinh vật này thành biểu tượng cho sức mạnh Mỹ, Peale chêm thêm các nút bần vào giữa các khớp nối nhằm đội chiều cao bộ xương lên mức 11 foot.
Nhận thấy bàn chân loài voi thiếu đi nét đe dọa, ông mượn luôn những chiếc móng vuốt sắc nhọn của loài lười đất khổng lồ để gắn vào. Đỉnh điểm của sự ngụy tạo nằm ở ý tưởng của Rembrandt khi đảo ngược cặp ngà cắm chúc xuống phía dưới thay vì uốn cong lên trên, tạo ra vẻ ngoài hung hãn tương tự như loài hổ răng kiếm.
Dựa vào những chiếc răng hàm có mấu nhọn, Peale lập tức tuyên bố đây là một loài cự thú ăn thịt tiền sử hung bạo nhất hành tinh, có khả năng săn bắt từ bò rừng cho đến con người và đặt cho nó cái tên Great American Incognitum.
Ngày 24 tháng 12 năm 1801, bảo tàng của Peale tại Philadelphia mở cửa đón công chúng vào chiêm ngưỡng "chúa tể hoang dã". Sự kiện này lập tức trở thành một hiện tượng thương mại bùng nổ, kéo theo cơn sốt tự hào dân tộc trên toàn lãnh thổ Mỹ.
Thậm chí, Tổng thống Thomas Jefferson còn trở thành người ủng hộ nhiệt thành nhất của dự án này. Ông cho chuyển hơn 300 mảnh xương từ Big Bone Lick thuộc bang Kentucky về thẳng Căn phòng Phía đông của Nhà Trắng để làm xưởng lắp ráp, xem loài cự thú này là vũ khí tinh thần đối đầu với biểu tượng sư tử của nước Anh.
Trước đó, chính Jefferson cũng từng sai người săn lùng một con nai sừng tấm rồi ghép cặp gạc của loài khác vào gửi sang Pháp nhằm ép Buffon phải thừa nhận sai lầm về kích thước động vật châu Mỹ. Dù chính khách lỗi lạc Benjamin Franklin từng đưa ra nhận định khoa học rằng cấu trúc răng kia hoàn toàn có thể dùng để nghiền cành cây, nhưng tiếng nói lý trí nhanh chóng bị nhấn chìm giữa sự cuồng nhiệt của dư luận.
Tuy nhiên, bức màn kịch dối trá đã không thể đứng vững trước các phân tích giải phẫu học thực thụ khi Rembrandt mang bộ xương sang châu Âu triển lãm. Năm 1806, nhà giải phẫu học lừng danh người Pháp Georges Cuvier nghiên cứu mẫu vật và khẳng định các vết mài mòn nằm ngang trên răng cho thấy loài vật này chỉ dùng răng để nhai cành cây, lá khô và quả thông. Cuvier chính thức đặt tên cho nó là voi răng mấu Mastodon.
Đến năm 1840, việc tìm thấy các mẫu hóa thạch còn lưu giữ tàn dư thực vật trong ổ bụng đã đặt dấu chấm hết cho huyền thoại về loài voi ăn thịt. Tiếp đó, vào năm 1845, mẫu hóa thạch Warren Mastodon hoàn chỉnh đã chứng minh cặp ngà của loài voi bắt buộc phải cong hướng lên trên.
Nếu lắp ngược như Peale, con vật thậm chí không thể cúi đầu uống nước mà sẽ tự đâm thủng cằm của mình. Bảo tàng của Peale buộc phải âm thầm tháo cặp ngà bị đảo ngược suốt hơn bốn thập kỷ để chỉnh lại cho đúng.
Vở kịch khoa học được dựng lên nhằm thỏa mãn lòng tự tôn dân tộc đã khép lại trong sự ê chề. Bảo tàng của Peale sau đó rơi vào cảnh vỡ nợ vì kinh doanh bết bát và phải bán đấu giá hiện vật.
Năm 1854, một người mua đến từ nước Đức đã mua lại chính bộ xương này, khép lại hành trình đầy trớ trêu của một biểu tượng từng được ca tụng là quái thú vĩ đại của nước Mỹ.
Đức Khương
