Khi "sống dựa" vào quá khứ đã trở thành giới hạn
Trong nhiều thập niên, Nga có thể duy trì vị thế cường quốc công nghệ chủ yếu nhờ khối di sản khổng lồ mà Liên Xô để lại. Tuy nhiên, thực tế đang cho thấy "kho dự trữ" đó gần như đã bị khai thác đến giới hạn. Chi cho khoa học và Nghiên cứu - Phát triển (R&D) của Nga nhiều năm qua chỉ quanh mức 1% GDP, thậm chí có thời điểm thấp hơn. Năm 2023, Nga đứng thứ 43 thế giới về tỷ lệ chi cho R&D so với quy mô nền kinh tế, một vị trí khó chấp nhận đối với một quốc gia có tham vọng tự chủ công nghệ, trang Topwar từ Nga bình luận.
Chính phủ Nga đã thừa nhận vấn đề và đặt mục tiêu nâng chi cho khoa học lên 2% GDP trong thời gian tới. Nhưng con số này vẫn thấp hơn đáng kể so với các quốc gia dẫn đầu như Israel, Hàn Quốc, Mỹ hay Nhật Bản, nơi tỷ lệ chi cho R&D dao động từ hơn 3% đến trên 6% GDP.
Nếu xét về giá trị tuyệt đối, Nga vẫn nằm trong nhóm 10 nước chi nhiều nhất cho R&D, với khoảng 62 tỷ USD mỗi năm theo sức mua tương đương. Tuy nhiên, trong bối cảnh bị cô lập khỏi nhiều chuỗi công nghệ toàn cầu, mức chi này không còn đủ để vừa duy trì hệ thống khoa học hiện hữu, vừa tạo ra các đột phá mới.
Những "lỗ hổng" công nghệ ngày càng lộ rõ
Hệ quả của nhiều năm tiết kiệm chi cho khoa học đã trở nên khó che giấu. Nga chưa thể xây dựng ngành bán dẫn nội địa ở quy mô và trình độ đáng kể. Hàng không dân dụng rơi vào tình trạng phụ thuộc nặng nề vào công nghệ nước ngoài, trong khi ngành ô tô tụt hậu rõ rệt so với cả các nước thuộc nhóm công nghiệp trung bình. Trong lĩnh vực năng lượng, việc chế tạo tuabin khí công suất lớn vẫn phải trông cậy vào đối tác nước ngoài hoặc các dự án hợp tác.
Ngay cả lĩnh vực từng là niềm tự hào như vũ trụ cũng xuất hiện dấu hiệu chững lại, mà thất bại của sứ mệnh Luna-25 là một ví dụ điển hình. Trên bình diện toàn cục, Nga hiện chỉ còn duy trì được ưu thế rõ rệt ở hai mảng: công nghệ quốc phòng và năng lượng hạt nhân dân sự, vốn đều dựa chủ yếu trên nền tảng khoa học thời Liên Xô.
Trong điều kiện lãi suất cao và môi trường đầu tư khó khăn, khu vực tư nhân gần như không thể đóng vai trò đầu tàu cho R&D. Điều này khiến Nhà nước trở thành nguồn tài trợ chủ yếu cho đổi mới công nghệ. Nga đã xác định một số lĩnh vực ưu tiên như số hóa, điện tử - viễn thông, không gian, Bắc Cực, giao thông - cơ khí và hệ thống không người lái, với cách tiếp cận mang màu sắc "kế hoạch hóa" tương tự thời Liên Xô.
Cách làm này giúp giải quyết những nhu cầu cấp bách, đặc biệt là tạo ra các sản phẩm thay thế nhập khẩu. Tuy nhiên, nó cũng bộc lộ hạn chế khi nguồn lực có xu hướng dồn vào các dự án ứng dụng ngắn hạn, trong khi khoa học cơ bản bị đẩy xuống thứ yếu.
Nguy cơ lớn nhất: bỏ quên khoa học nền tảng
Số liệu cho thấy ngân sách dành cho khoa học cơ bản của Nga gần như không tăng trong nhiều năm, thậm chí giảm nếu tính theo lạm phát. Điều này đồng nghĩa với việc sức mua thực tế của nguồn vốn cho nghiên cứu nền tảng đã suy giảm mạnh.
Lịch sử cho thấy, chính khoa học cơ bản mới là "cái nôi" sinh ra các đột phá chiến lược, từ hạt nhân, vũ trụ cho tới vật liệu mới. Nếu không đầu tư đủ cho nền móng này, mọi nỗ lực phát triển công nghệ ứng dụng trong tương lai sẽ chỉ mang tính chắp vá.
Nga đang đứng trước lựa chọn khó khăn: tiếp tục duy trì mô hình "chữa cháy" công nghệ hay chấp nhận chi mạnh tay, lâu dài cho khoa học cơ bản để tạo ra thế hệ đột phá mới. Nếu không có sự thay đổi quyết liệt, nước Nga có nguy cơ bước vào giai đoạn cạn kiệt năng lực sáng tạo, khi di sản Liên Xô đã tiêu hao hết mà nền tảng mới chưa kịp hình thành.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu ngày càng gay gắt, đây không chỉ là vấn đề kinh tế hay khoa học, mà là bài toán an ninh quốc gia trong nhiều thập niên tới.
Quang Hưng (Theo Topwar)
