Đêm cuối chuyến đi cùng tiếng vali kéo lạch cạch dọc hành lang khách sạn bao giờ cũng có một người dõng dạc hứa rằng: “Về nhà sẽ dựng ngay một chiếc vlog”. Lời hứa nghe thật đến mức nếu hỏi bao giờ làm thì gần như là thất lễ. Nhưng ba tháng sau chiếc thẻ nhớ vẫn nằm im trong ngăn kéo. Thỉnh thoảng giữa bàn cà phê có người buột miệng hỏi chiếc vlog đâu rồi thì cả hội cười ồ lên còn người từng hứa gãi đầu rồi câu chuyện trôi sang chỗ khác như chưa từng có ai hứa gì.
Giới trẻ gọi những điều như thế bằng một cái tên nửa đùa nửa thật là “dự án ma”. Đó là những kế hoạch được nói ra bằng tất cả sự hào hứng và được cả nhóm gật đầu nhưng lại không bao giờ thật sự bắt đầu. Chẳng hạn như ngủ trước mười giờ tối cùng dậy sớm tập thể dục hay tiết kiệm từ ngày mai và học xong khóa ngoại ngữ đã đóng tiền từ đầu năm. Cụm từ ấy nghe lần đầu thấy buồn cười nhưng đến lần thứ mười người ta chợt nhận ra mình cũng đang giữ cho riêng mình một danh sách không hề ngắn.
Thử dựng một hồ sơ dự án ma cho đúng quy trình bất động sản
Hai chữ dự án ma vốn không sinh ra để nói chuyện hẹn hò hay tập luyện. Nó xuất phát từ lĩnh vực bất động sản nơi người ta dùng để gọi những dự án không có thật khi chưa được cơ quan chức năng duyệt quy hoạch hay chưa có giấy phép xây dựng và chưa được phép huy động vốn nhưng vẫn được rao bán rầm rộ.
Giới trẻ đã mượn chữ ấy và đổi chủ nhân. Và nếu đã mượn chữ của ngành bất động sản thì chúng ta cũng nên mượn luôn cả bộ hồ sơ cho đúng quy trình. Thử hình dung một “dự án ma” điển hình sẽ có chủ đầu tư chính là bản thân vào khoảng mười một giờ đêm trong trạng thái nhiều cảm hứng nhất. Hạng mục thi công là một bộ vlog du lịch dự kiến sáu phần. Nguồn vốn hiện có là hai trăm bảy mươi đoạn clip trong thẻ nhớ cùng một tài khoản phần mềm dựng phim đã trả tiền tháng đầu. Quá trình huy động vốn đã hoàn tất khi tám người trong nhóm đều gật đầu và một người còn hăng hái đề nghị được làm nhạc.
Tuy nhiên khâu giải phóng mặt bằng lại chưa xong vì thẻ nhớ vẫn nằm dưới hai cuốn sổ và một cục sạc không rõ của thiết bị nào. Giấy phép xây dựng hoàn toàn không có vì chưa từng được cấp và cũng chưa từng có ai làm đơn. Tiến độ hiện tại dừng ở mức không phần trăm. Việc báo cáo cho cổ đông diễn ra bất thường thường vào giữa một bàn cà phê bằng câu hỏi thăm vlog và được xử lý nhanh gọn bằng một tiếng cười xòa. Thời điểm khởi công dự kiến luôn là ngày mai nhưng chủ đầu tư của ngày mai thì chưa bao giờ liên lạc được.
Những con ma không chỉ trú ngụ trong chiếc thẻ nhớ máy ảnh
Nếu chỉ có chiếc vlog chưa bao giờ được dựng thì dự án ma đã chẳng trở thành tên gọi chung. Điều khiến cụm từ này ai nghe cũng phải gật gù là bởi con ma nào cũng có một chỗ trú ngụ rất riêng trong đời sống người trẻ.
Có con ma ngủ trong chiếc chăn mang tên ngủ trước 10 giờ tối vốn là lời hứa được nhắc lại mỗi đêm và thường rơi vào lúc 11 giờ 30 phút. Có con ma ngụ trong ví tiền mang tên ngày mai sống tiết kiệm thường được thốt ra ngay sau khi nhìn số dư và kết thúc khi mũi vừa ngửi thấy mùi trà sữa ở góc phố. Có con ma đeo thẻ phòng tập mang tên dậy sớm tập gym rồi đi làm với kế hoạch do người của đêm hôm trước vẽ ra rồi giao cho người của sáng hôm sau mà hai người ấy lại hiếm khi nào gặp nhau để bàn giao. Và cũng có con ma ngồi cạnh bàn làm việc mang tên mai tui xin nghỉ làm luôn thường được nói ra lúc căng thẳng nhất còn sáng hôm sau ai cũng vẫn có mặt đúng giờ với ly cà phê trên tay. Lời tuyên bố ấy chưa bao giờ là một kế hoạch thật sự mà nó chỉ là một cái van xả hơi.
Còn đứng đầu bảng và bền bỉ nhất vẫn là kế hoạch đi du lịch với những chuyến đi mãi chưa chốt được ngày rồi cuối cùng là đến chiếc vlog của chuyến đã đi thành công.
Và có một sự thật kỳ lạ là người ta thường xuyên trì hoãn đúng những việc dễ nhất
Nếu thử xếp một loạt các dự án ma cạnh nhau thì sẽ thấy ngay một điều rất bất ngờ.
Không ai gọi chuyện mua nhà là dự án ma. Không ai gọi chuyện đổi nghề hay đi học ở nước ngoài là dự án ma. Những việc thật sự lớn thì người ta không bao giờ nói theo giọng điệu đó. Thứ được gọi là “dự án ma” gần như luôn là những việc nhỏ và hoàn toàn trong tầm tay như dậy sớm cùng đọc hết một cuốn sách hay dọn tủ quần áo và dựng một đoạn video từ những cảnh đã quay sẵn.
Tức là người ta không trì hoãn vì việc quá khó mà người ta trì hoãn đúng những việc dễ nhất.
Và đó mới là chỗ khiến bản thân khó chịu nhất. Một việc khó thì luôn có lý do rõ ràng để chưa làm như chưa đủ tiền cùng chưa đủ thời gian hay chưa đúng lúc. Một việc chỉ cần mười phút thì không có bất kỳ lý do nào cả nên khi không làm thì thứ còn lại chỉ là lỗi ở chính mình.
Có lẽ vì vậy mà chúng ta phải gọi nó bằng một cái tên vui nhộn. Không ai muốn nói thẳng ra rằng mình đã không thể làm một việc mất có mười phút trong suốt hai năm trời.
Vì sao người trẻ lại tự đưa ra quá nhiều lời hứa hẹn đến thế
Có lẽ vì chúng ta đang lớn lên giữa một thông điệp không ai nói thẳng nhưng ai cũng nghe thấy là hôm nay phải tốt hơn hôm qua. Mỗi người phải có sở thích riêng cùng kỹ năng mới và phải khỏe hơn lẫn giỏi hơn hay tiết kiệm hơn và đi nhiều hơn cùng trải nghiệm nhiều hơn. Tuổi trẻ được coi như một quỹ thời gian mà ai không đầu tư hết thì sẽ cực kỳ lãng phí.
Trong bầu không khí đó không có gì lạ khi danh sách những điều mình sẽ làm dài ra nhanh hơn sức mình có thể gánh nổi. Mỗi dự án là một phiên bản tốt hơn của bản thân mà ta mong muốn trở thành. Nhưng quỹ thời gian và năng lượng thì có hạn trong khi ước muốn thì không. “Dự án ma” chính là phần dư ra giữa điều ta mong muốn và điều ta kịp làm.
Cũng vì thế nhiều dự án ma không chết vì lười mà chúng chết vì được đặt ra như một nghĩa vụ chứ không phải một niềm vui. Hứa dậy sớm để trở thành người dậy sớm cùng hứa học thêm để không bị bỏ lại hay hứa làm vlog thật đẹp để xứng đáng với chuyến đi. Khi mỗi việc nhỏ gánh thêm một lời chứng minh về giá trị bản thân thì bước đầu tiên tự nhiên nặng đi gấp bội. Và người của ngày mai trong đầu ta luôn nhiều năng lượng hơn người của hôm nay cho đến khi ngày mai thành hôm nay với đủ mọi mệt mỏi và áp lực công việc như mọi ngày.
Nghiên cứu khoa học đã đo lường được chuyện này và con số còn khó chịu hơn cả cảm giác
Năm 2009 nhóm nghiên cứu của chuyên gia Peter Gollwitzer tại Đại học New York đã công bố trên tạp chí khoa học tâm lý một bộ bốn thí nghiệm với cái tên đọc xong là thấy quen chính là khi ý định được công bố.
Cách làm của họ rất đơn giản khi yêu cầu người tham gia viết ra một dự định liên quan tới mục tiêu nghề nghiệp của mình. Một nửa được người làm thí nghiệm đọc và ghi nhận. Nửa còn lại viết xong thì bị bỏ qua và không ai đọc. Rồi sau đó họ sẽ đo xem ai làm nhiều hơn.
Thí nghiệm đầu theo dõi 49 sinh viên trong một tuần. Nhóm có dự định được người khác ghi nhận chỉ thực hiện trung bình 1.92 ngày. Nhóm viết xong rồi không ai đọc lại thực hiện tới 2.70 ngày. Nói cách khác thì nhóm đã kể cho người khác nghe lại làm ít hơn khoảng 29 phần trăm.
Nhưng thí nghiệm thứ tư mới là thí nghiệm giải thích tất cả. Thay vì đo ai làm nhiều hơn thì nó đo một thứ khác là người ta cảm thấy mình đã gần với danh tính mong muốn tới mức nào. Nhóm vừa được ghi nhận dự định tự thấy mình đã là luật gia ở mức 4.19 trên thang điểm. Nhóm không ai đọc chỉ đạt 3.10 điểm.
Chỉ cần có người nghe và gật đầu người ta đã cảm thấy tiến gần đích hơn dù chưa làm gì cả. Phần thưởng đến trước nên phần việc trở nên ít cấp thiết hơn. Đúng cái cảm giác đêm cuối chuyến đi khi cả hội ồ lên cổ vũ thì người vừa hứa đã kịp thấy mình là một người làm vlog thực thụ.
Có một chi tiết nữa trong nghiên cứu và nó là chi tiết tử tế nhất khi chỉ ra rằng hiệu ứng này chỉ xuất hiện ở những người có cam kết mạnh với mục tiêu. Nhóm cam kết yếu thì không khác biệt gì. Nghĩa là con ma nào càng khiến ta day dứt thì càng đúng là thứ ta thật sự mong muốn.
Tất nhiên cũng cần nói thêm rằng nghiên cứu này có cỡ mẫu khá nhỏ với mỗi thí nghiệm chỉ vài chục người và thí nghiệm đầu lại dựa vào việc người tham gia tự báo cáo. Dù vậy kết quả của nó vẫn là một lăng kính vô cùng thú vị để chúng ta tự soi chiếu lại bản thân.
Cái tên dự án ma vì thế vừa hài hước vừa tử tế. Nó biến sự áy náy thành tiếng cười chung như cái nhún vai của những người cùng hội cùng thuyền để vừa thừa nhận vừa tha thứ cho nhau. Chỉ cần tỉnh táo một chút khi nhớ rằng tiếng cười nên là cách để thừa nhận chứ đừng để nó thành cách để né tránh.
Vậy con ma nào mới thực sự đáng để chúng ta giữ lại?
Không phải “dự án ma” nào cũng đáng được cứu. Câu nói mai tui nghỉ việc có thể chỉ là một tiếng thở dài. Có những dự định chỉ thuộc về một tâm trạng cùng một mùa hay một giai đoạn và buông chúng đi không phải là thất bại. Chuyến đi vẫn đã diễn ra cùng kỷ niệm vẫn còn đó và những thước phim chưa dựng vẫn là một cuốn album sống động.
Nhưng với vài con ma khiến ta day dứt mỗi lần nhắc đến thì đừng hứa thêm một lần nữa. Hãy thu nhỏ chúng đến mức không còn lý do trì hoãn. Không cần dựng cả vlog mà chỉ cần một đoạn 30 giây. Không cần học cả một kỹ năng mà chỉ cần xem bài đầu tiên mười phút. Với dự án chung hãy chọn đúng một người đứng tên và một ngày cụ thể.
Dự án ma nhìn gần là những lời hứa hụt còn nhìn xa nó cho thấy một thế hệ có quá nhiều điều muốn trở thành và đôi khi quên mất rằng có những việc chỉ cần được làm cho vui và làm dở cũng được miễn làm xong là đủ.
Vậy nên lần tới khi ai đó nói rằng về nhà sẽ dựng vlog thì đừng chỉ gật đầu rồi để lời hứa trôi đi. Hãy hỏi nhỏ rằng hay tối nay mình dựng trước một đoạn ngắn nhé. Biết đâu sau rất nhiều lần được nhắc tên trong những câu chuyện vui thì con ma ấy cuối cùng cũng có ngày hiện hình.
NGỌC ÁNH
