Tại ngã ba sông Bạch Hạc (Việt Trì, Phú Thọ), nơi giao thoa của ba dòng sông lớn, tồn tại một loài cá mang hình thù kỳ lạ với chiếc môi sụn dày cộp trông chẳng khác nào mõm lợn. Thế nhưng, ẩn sau vẻ ngoài dị biệt ấy là một loại sản vật được xếp vào hàng "Văn Lang đệ nhất cá". Ngày xưa, loài cá này quý hiếm đến mức chỉ dành riêng để tiến vua, người dân thường dù có tiền cũng khó lòng nếm thử. Đến nay, dù mức giá được đẩy lên tới hàng chục triệu đồng, giới đại gia vẫn sẵn sàng chi tiền triệu, thậm chí phải đặt trước cả tháng trời để săn lùng cho bằng được.
Điểm nhận dạng đặc trưng nhất của cá Anh Vũ chính là khối môi bằng sụn cực lớn, dày và hướng xuống dưới. Vẻ ngoài có phần "xấu xí" này thực chất là một món quà của tự nhiên giúp chúng sinh tồn ở vùng nước chảy xiết. Cá Anh Vũ dùng chiếc mõm sụn này để bám chặt vào các tảng đá ngầm, cạo rêu đá để ăn. Chính vì chỉ ăn rêu sạch và sống trong môi trường nước tinh khiết nên thịt cá cực kỳ thơm ngon, trắng chắc và không hề có mùi tanh. Đặc biệt, phần môi sụn giòn sần sật được coi là tinh túy của con cá, nơi tập trung nhiều chất dinh dưỡng và là bộ phận mà giới sành ăn khao khát nhất.
Tương truyền từ đời Hùng Vương thứ ba, cá Anh Vũ đã trở thành vật phẩm bắt buộc phải có trong các kỳ lễ tiết của triều đình. Ngày nay, sức hút của "thủy quái mõm lợn" chưa bao giờ hạ nhiệt. Với mức giá dao động từ 2.000.000 đến 10.000.000 đồng/kg tùy vào kích cỡ, cá Anh Vũ nghiễm nhiên trở thành biểu tượng của sự sang trọng và đẳng cấp. Những con cá có trọng lượng càng lớn, sống trong môi trường tự nhiên tại Phú Thọ hoặc sông Gâm thường được săn đón gắt gao hơn cả. Nhiều đại gia không tiếc công sức và tiền bạc, liên hệ với các thợ câu chuyên nghiệp tại vùng ngã ba sông chỉ để sở hữu một con cá tươi sống phục vụ những bữa tiệc thượng lưu.
Dù được săn lùng với giá cao ngất ngưởng, nhưng cá Anh Vũ tự nhiên hiện đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng và đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam. Việc đánh bắt ngoài tự nhiên trở nên vô cùng khó khăn do cá thường ẩn mình trong các hang đá sâu và dòng nước chảy xiết. Hiện nay, trên thị trường xuất hiện nhiều loại cá có hình dáng tương tự như cá Dầm Xanh nhưng giá trị thấp hơn nhiều, khiến người mua dễ bị nhầm lẫn. Để bảo tồn nguồn gene quý, nhiều mô hình nuôi cá Anh Vũ trong môi trường bán hoang dã đã được triển khai, song để đạt được chất lượng thịt và bộ môi sụn đúng chuẩn "tiến vua" như cá tự nhiên là một thách thức cực lớn đối với những người làm nghề.
Cá Anh Vũ không chỉ đơn thuần là một món ăn đặc sản, mà còn là một phần di sản văn hóa gắn liền với truyền thuyết vùng đất Tổ. Với giá trị dinh dưỡng vượt trội và độ quý hiếm tăng dần theo thời gian, chiếc "mõm lợn" kỳ dị này vẫn sẽ tiếp tục là đích đến trong những cuộc săn tìm sản vật của giới thượng lưu, khẳng định vị thế độc tôn của mình trong danh sách những loài cá quý nhất Việt Nam.
Hy Chu
