Thí sinh Đà Nẵng trong buổi thi Ngữ văn vào lớp 10 sáng 23/5. Ảnh: Báo Đà Nẵng
LTS: “Đến hẹn lại lên”, kỳ thi vào lớp 10 “nóng” và “áp lực hơn cả thi đại học” bởi ở tuổi 15, thứ các em gánh trên vai không chỉ là kiến thức mà còn là những bất cập trong bài toán trường lớp tại đô thị lớn chưa có lời giải thỏa đáng đã nhiều năm.
PV Đời sống và Pháp luật (ĐS&PL) thực hiện loạt bài: Giải pháp căn cơ xóa bỏ áp lực “thi vào lớp 10 căng thẳng hơn thi đại học”, với góc nhìn thực tế thẳng thắn của phụ huynh, chuyên gia giáo dục và Đại biểu Quốc hội, gọi tên “điểm nghẽn” và tìm giải pháp căn cơ nâng cao chất lượng giáo dục, bảo đảm quyền được học tập của học sinh.
Nhiều năm qua, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 tại Hà Nội, TPHCM luôn nằm trong nhóm căng thẳng nhất cả nước, với tỷ lệ cạnh tranh cao và áp lực lớn đối với học sinh lẫn phụ huynh.
Đơn cử, số liệu được cập nhật từ Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cho thấy, năm 2026, Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS. Con số này tăng hơn nhiều so với năm học 2024-2025 với khoảng 127.000 học sinh tốt nghiệp THCS.
Trong khi đó, tổng chỉ tiêu tuyển sinh vào lớp 10 công lập (bao gồm THPT, trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên và cơ sở giáo dục nghề nghiệp) dự kiến khoảng 88.000 học sinh; khối tư thục tuyển khoảng 59.000 học sinh.
Vậy là năm 2026, số học sinh lớp 9 tăng khoảng 20.000 em so với năm 2025, trong khi chỉ tiêu vào công lập tăng khoảng 9.000 và tư thục tăng khoảng 11.000. Dù số lượng chỗ học tăng, nhưng áp lực cạnh tranh vẫn không giảm, đặc biệt ở nhóm trường công lập.
Đưa vấn đề “nóng” này trao đổi với TS. Hoàng Ngọc Vinh, người đã có hơn 40 năm kinh nghiệm trong ngành, từng giữ chức Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD&ĐT) và là thành viên Tổ tư vấn Ủy ban Quốc gia về đổi mới giáo dục và đào, PV ĐS&PL đã nhận được những ý kiến đáng suy ngẫm.
TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo. Ảnh: NVCC
ĐS&PL: Thưa ông, muốn giảm áp lực cho kỳ thi vào lớp 10 hiện nay, giải pháp ông nghĩ đến đầu tiên và tối ưu nhất sẽ là gì?
TS. Hoàng Ngọc Vinh: Theo tôi, để kéo giảm áp lực của kỳ thi vào lớp 10 thì có 4 giải pháp căn cơ và cũng xuất phát từ 4 nguyên nhân chính hiện nay.
Thứ nhất, áp lực là do cung không đủ cầu, thế nên phải tăng cường nguồn cung bằng cách tăng quy hoạch trường lớp, kể cả trường công lập, trường ngoài công lập và trường nghề.
Muốn tăng nguồn cung thì cách hiệu quả vẫn là xây thêm trường mới, cấp đất cho doanh nghiệp tư nhân muốn đầu tư cho giáo dục và đào tạo, cho phép các trường đại học có đủ điều kiện mở các lớp từ cấp học phổ thông như nhiều trường đã làm.
Tóm lại, muốn đổi mới sự nghiệp giáo dục thì bên cạnh chính sách đúng và đầu tư của nhà nước thì rất cần huy động nguồn lực trong toàn xã hội để tăng nguồn cung chỗ học, kéo giảm những áp lực về mức thấp nhất.
Thứ hai, thực tế hiện nay câu chuyện phân luồng vào trường nghề chưa hấp dẫn do tâm lý người dân và sức hút chất lượng của trường nghề. Muốn làm cho giáo dục nghề nghiệp hấp dẫn ngoài việc tích cực truyền thông, chính các trường nghề phải nâng cao hơn chất lượng đào tạo. Đặc biệt, việc đào tạo của trường nghề phải gắn chặt với doanh nghiệp, đào tạo sát với nhu cầu doanh nghiệp để tăng cơ hội có việc làm và thu nhập ổn định.
Liên thông từ giáo dục nghề nghiệp sang đại học là cơ chế quan trọng tạo động lực cho học sinh theo học nghề và đáp ứng nhu cầu học lên cao và học suốt đời thích ứng với đòi hỏi của thị trường lao động.
Thứ ba, chúng ta đang bước vào kỷ nguyên số với công nghệ hiện đại, nên việc xét tuyển khả thi và có khả năng định hướng tốt hơn cho người học. Tất nhiên điều này đòi hỏi giáo viên phải tuân thủ kỷ luật kiểm tra đánh giá ở lớp học, đảm bảo đánh giá nghiêm túc hồ sơ học tập, rèn luyện của học sinh qua các năm. Khi có cơ sở dữ liệu đúng, đủ và sạch việc xét tuyển khả thi và tư vấn hướng nghiệp có cơ sở hơn là theo cảm tính hoặc theo kết quả một kỳ thi để định ra cho người học con đường để bước tới.
Nhiều người cho rằng khi dùng kết quả học tập, rèn luyện để xét tuyển thì có thể sinh ra hệ lụy chạy điểm là có cơ sở, nhưng tôi thấy không hẳn như vậy. Bởi, điểm số, năng lực, từ lớp 1 đến lớp 9 thì làm sao chạy được cả 9 năm?
Đánh giá con người nên đánh giá cả quá trình chứ không phải chỉ qua một bài thi. Nếu chúng ta có đầy đủ nguồn cơ sở dữ liệu học tập (không chỉ là điểm số) của từng học sinh trong suốt quá trình 9 năm thì sẽ rất có lợi. Ví dụ bạn này có sở thích gì, sở trường ra sao, nổi trội hay yếu kém môn nào, sự phấn đấu qua các năm người ta có thể phát hiện năng lực tiềm ẩn ở mỗi học sinh để giúp học sinh có sự lựa chọn phù hợp hơn. Đó sẽ là những dữ liệu quan trọng để định hướng và phân luồng học sinh một cách khách quan hơn.
Vậy nên theo tôi, hồ sơ năng lực số sẽ trở thành thước đo mang lại những hiệu quả tối ưu trong bài toán “hạ nhiệt” áp lực kỳ thi vào lớp 10 như hiện nay.
Thứ tư, chất lượng chưa đồng đều giữa những môi trường học tập khác nhau sẽ đặt con người ta đứng trước những sự lựa chọn. Vì thế, không thể để chênh lệch quá về chất lượng giữa các trường, nhân rộng mô hình trường chất lượng cao để cơ hội với người học nhiều hơn.
Muốn làm được điều này thì chúng ta có thể bắt đầu từ những việc tưởng chừng rất nhỏ, vì dụ như trong công bố dữ liệu công khai của các trường đừng quá nhấn mạnh vào thành tích là bao nhiêu học sinh đạt giải này giải kia, bao nhiêu học sinh thi đỗ trường này trường khác, mà chỉ nên cung cấp dữ liệu đầu ra, môi trường học tập…
Đứng trước kỳ thi vào lớp 10 hiện nay, nhiều phụ huynh vẫn lựa chọn bằng lòng tin. Vậy nên rất cần thiết phải tạo ra được chất lượng giáo dục cân bằng.
ĐS&PL: Vừa qua, trong kế hoạch phát triển, ngành giáo dục TP.HCM đã tính đến các phương án mở rộng xét tuyển vào lớp 10 ở một số khu vực có đủ cơ sở vật chất và nguồn lực giáo dục nhằm giảm áp lực thi cử. Đã có nhiều ý kiến khác nhau về hướng đi này. Còn quan điểm của ông như thế nào? Việc bỏ kỳ thi có giải quyết được tận gốc áp lực hay không?
TS. Hoàng Ngọc Vinh: Có một thực tế không thể phụ nhận là hiện nay, đa số phụ huynh vẫn hướng cho con mình vào trường công lập vì chi phí rẻ và bản thân họ thấy yên tâm về chất lượng đào tạo.
Ngành giáo dục TPHCM đang xây dựng phương án mở rộng xét tuyển học bạ vào lớp 10 từ năm học 2026-2027, đồng thời đặt mục tiêu tiến tới phổ cập bậc THPT khi điều kiện cơ sở vật chất được đảm bảo.
Cụ thể, thông tin trên được ông Hồ Tấn Minh, Chánh Văn phòng Sở GD-ĐT chia sẻ tại buổi họp báo kinh tế - xã hội của TPHCM chiều 14/5.
Nhưng theo tôi thì một kỳ thi không thể đánh giá hết được đẩy đủ năng lực của thí sinh. Thực tế, nhiều thí sinh thi vào 10 điểm không cao nhưng sau này vào đời lại phát triển rất tốt và ngược lại, có những em điểm cao nhưng sau 3 năm THPT lại không phát huy được hết năng lực bản thân.
Và trên thực tế thì nhiều em chủ động lựa chọn trường nghề học để lấy bằng nghề 3-4 năm hoặc không có điều kiện có thể học các khóa nghề ngắn hạn miễn sao có kỹ năng nghề là có việc làm rồi khi có điều kiện sẽ vào học nghề hay học đại học. Thực tế cho thấy nhiều em trưởng thành từ học nghề, có chỗ đứng trong xã hội và tự lo việc làm cho mình và cho người khác.
Thế nên nếu dùng kết quả của 1 kỳ thi để đánh giá và loại bỏ học sinh thì theo tôi là không nên.
Thêm nữa, một khi cung không đủ cầu thì xét tuyển vẫn sẽ tạo ra những áp lực. Đây là một bài toán không đơn giản. Nhưng rõ ràng nếu áp dụng xét tuyển, chúng ta có thể thấy ngay được giảm được áp lực về dạy thêm học thêm và đòi hỏi các em phải có sự phấn đấu trong cả một quá trình từ dưới lên.
Vấn đề cốt yếu vẫn là nguồn cung và chất lượng đồng đều giữa các trường.
ĐS&PL: Một số ý kiến cho rằng nếu xét tuyển vào lớp 10 sẽ nảy sinh áp lực điểm số dẫn đến vấn đề tiêu cực như “chạy” học bạ. Điều này có đáng lo ngại hay không?
TS. Hoàng Ngọc Vinh: Theo tôi, việc “chạy điểm”, “chạy học bạ” không phải vấn đề quá đáng ngai nếu từng khâu, từng giáo viên nâng cao nghiệp vụ và trách nhiệm nghề nghiệp, kiểm duyệt và kiểm soát kỹ kỹ quá trình học tập của từng em.
Thêm nữa, việc xét tuyển không chỉ căn cứ vào điểm số của 9 năm học và cần xét đến năng lực, năng khiếu của từng người. Làm sao dữ liệu từ các thầy cô thật chuẩn thì qua đó việc hướng nghiệp cho các em sẽ tốt hơn.
Như tôi đã nói ở trên, trong vài tiếng đồng hồ làm 1 bài thi không đánh giá được hết năng lực của từng học sinh mà lại rất áp lực cho các em và gia đình. Cũng như tảng băng trôi, cái chúng ta nhìn thấy qua một bài thi chỉ đánh giá được phần nổi, còn phần chìm ví như năng lực tư duy, năng khiếu, khả năng của từng người… thì lại chưa xét được kỹ. Điều đó cũng sẽ tạo ra những thiệt thòi cho học sinh.
ĐS&PL: Câu chuyện giảm áp lực này nhìn từ vai trò và trách nhiệm của Bộ Giáo dục và Đào tạo thì ông suy nghĩ ra sao?
TS. Hoàng Ngọc Vinh: Bây giờ chúng ta đã thực hiện phân cấp quản lý trong giáo dục, bởi thế Bộ đề ra những chính sách, chiến lược để địa phương thực hiện, tạo sự thống nhất chung và ít xáo trộn. Bộ không thể lo được đất hay tiền để xây trường học cho từng địa phương được. Và ở đây cũng nên đặt ra câu hỏi rất thẳng: Ở một số địa phương vì sao nhiều doanh nghiệp xin đất làm doanh nghiệp thường dễ hơn người làm giáo dục xin đất mở trường? Vấn đề đất và tiền để mở trường để giúp giảm áp lực thi cử vào THPT công lập xin dành cho trách nhiệm của chính quyền các địa phương.
ĐS&PL: Trân trọng cảm ơn ông!
Mời quý độc giả đón đọc: Giải pháp căn cơ xóa bỏ áp lực “thi vào lớp 10 căng thẳng hơn thi đại học” - Bài 7: ĐBQH nói thẳng "tử huyệt", chỉ rõ giải pháp bền vững
Xem thêm:
Thi vào lớp 10 áp lực “hơn thi đại học”- Bài 1: Những con số cân não
Thi vào 10 áp lực “hơn thi đại học” - Bài 2: Cần sửa từ “gốc” thay vì chỉ “chỉnh ngọn”
