Thế giới có thể bước vào một giai đoạn nguy hiểm mới?
Ngày 5/2, Hiệp ước cắt giảm vũ khí tiến công chiến lược mới (New START) giữa Nga và Mỹ chính thức hết hiệu lực, qua đó dỡ bỏ những ràng buộc pháp lý cuối cùng đối với kho vũ khí hạt nhân của hai cường quốc hàng đầu thế giới. Diễn biến này làm dấy lên lo ngại rằng thế giới có thể bước vào một giai đoạn nguy hiểm mới, khi việc mở rộng vũ khí hạt nhân không còn bị kiểm soát chặt chẽ.
Hiệp ước New START được ký năm 2011 với thời hạn 10 năm và kèm điều khoản gia hạn thêm 5 năm – một lựa chọn mà Moscow và Washington đã sử dụng vào năm 2021. Tuy nhiên, thỏa thuận không cho phép gia hạn thêm lần nữa.
Tháng 9 năm ngoái, Tổng thống Nga Vladimir Putin đề xuất hai bên tiếp tục tuân thủ các giới hạn hạt nhân của hiệp ước trong vòng một năm sau khi hết hạn. Dù Tổng thống Mỹ Donald Trump khi đó gọi đây là “một ý tưởng hay”, Washington đến nay vẫn chưa đưa ra phản hồi chính thức.
Ngày 5/2 tới, Hiệp ước New START giữa Nga và Mỹ sẽ chính thức hết hạn.
Theo New START, Nga và Mỹ bị giới hạn ở mức tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược được triển khai, cùng 800 bệ phóng đã và chưa triển khai, bao gồm 700 tên lửa đạn đạo liên lục địa, tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm và máy bay ném bom hạng nặng.
Số liệu của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI) cho thấy, tính đến tháng 1/2025, Nga sở hữu khoảng 4.309 đầu đạn hạt nhân, trong khi Mỹ có khoảng 3.700.
Nhìn chung, nhiều chuyên gia cho rằng nguy cơ gia tăng nhanh chóng số lượng vũ khí hạt nhân được triển khai là không lớn, bởi các hệ thống răn đe hạt nhân đã được xây dựng và vận hành tương đối ổn định trong nhiều thập kỷ. Theo ông Pavel Sharikov, nhà nghiên cứu tại Viện Châu Âu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga, khả năng hai nước đột ngột lao vào một cuộc chạy đua vũ trang toàn diện là khó xảy ra.
“Tuy nhiên, Mỹ gần như sẽ đẩy mạnh phát triển các hệ thống phòng thủ tên lửa nhằm củng cố khả năng răn đe hạt nhân. Tổng thống Trump đã công bố kế hoạch xây dựng hệ thống phòng thủ tên lửa ‘Golden Dome’, và tham vọng thâu tóm Greenland của ông cũng phù hợp với xu hướng này”, ông Sharikov nhận định.
Ông Pavel Sharikov, nhà nghiên cứu tại Viện Châu Âu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga. Ảnh: Getty
Trong những năm gần đây, Mỹ theo đuổi chính sách điều chỉnh, thậm chí rút khỏi các hiệp ước kiểm soát vũ khí. Năm 2002, Washington rút khỏi Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo (ABM) ký năm 1972. Trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Trump, Mỹ tiếp tục rút khỏi hai thỏa thuận quan trọng khác là Hiệp ước Lực lượng hạt nhân tầm trung (INF) năm 1987 và Hiệp ước Bầu trời Mở năm 1992. Vì vậy, việc ông Trump không mặn mà với gia hạn New START và thay vào đó mong muốn một “thỏa thuận lớn” mới được xem là phù hợp với định hướng chính sách đối ngoại tổng thể của ông.
Mất dần tính minh bạch?
Theo các chuyên gia, tác động nghiêm trọng nhất sau khi New START hết hiệu lực là sự suy giảm mạnh mẽ về tính minh bạch và lòng tin giữa các cường quốc hạt nhân. Ngoài các giới hạn về số lượng và chủng loại vũ khí, hiệp ước còn bao gồm cơ chế thanh tra lẫn nhau tại các căn cứ hạt nhân, trao đổi dữ liệu, thông báo về số lượng và tình trạng vũ khí, cũng như trình diễn các loại và biến thể mới của hệ thống được kiểm soát.
Sau khi căng thẳng giữa Nga và Mỹ – cùng phương Tây nói chung – leo thang, Moscow cho rằng mình không thể tiếp tục thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ minh bạch của hiệp ước trong bối cảnh phương Tây theo đuổi mục tiêu gây “đòn chiến lược” đối với Nga. Vì vậy, năm 2023, Nga tuyên bố đình chỉ tham gia New START, dù vẫn duy trì cam kết về các giới hạn hạt nhân. Điều này đồng nghĩa một trong những hệ quả tiêu cực lớn nhất của sự sụp đổ hiệp ước đã xuất hiện ngay trước khi nó chính thức hết hạn.
Ông Vasily Klimov, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Quốc gia Primakov về Kinh tế Thế giới và Quan hệ Quốc tế (IMEMO), cho rằng việc thiếu minh bạch sẽ khiến cả Nga và Mỹ gặp khó khăn trong việc dự báo và hoạch định sự phát triển của lực lượng răn đe hạt nhân.
“Tính minh bạch mà các hiệp ước này mang lại đang dần biến mất. Chúng không chỉ giúp hạn chế kho vũ khí mà còn tạo ra khả năng dự đoán – yếu tố then chốt đối với phát triển lực lượng hạt nhân chiến lược. Nếu không có các thỏa thuận như vậy, cả Nga và Mỹ đều sẽ thiếu đi khả năng dự báo cần thiết”, ông Klimov nói với RT.
Ảnh minh họa
Khả năng đưa ra một quyết định gia hạn vào phút chót gần như không tồn tại. Một mặt, bản thân hiệp ước không cho phép gia hạn thêm. Mặt khác, việc xây dựng một văn kiện kiểm soát vũ khí đòi hỏi quá trình chuẩn bị và đàm phán kéo dài, điều hiện chưa hề xuất hiện, ngay cả ở cấp độ tuyên bố chính trị.
“Theo kịch bản lạc quan nhất, hai bên có thể đạt được một thỏa thuận mang tính ràng buộc chính trị về việc tiếp tục tuân thủ các giới hạn đối với bệ phóng và đầu đạn. Tuy nhiên, để đạt được một hiệp ước toàn diện như New START ký tại Prague, có thể cần nhiều năm”, ông Klimov nhận định.
Trong lịch sử, Moscow và Washington từng đồng ý tuân thủ một số chuẩn mực mà không cần phê chuẩn hiệp ước chính thức. Năm 1981, Mỹ và Liên Xô đã nhất trí thực hiện các điều khoản của SALT II trong khi tiếp tục đàm phán START I.
Châu Âu và bài toán mở rộng
Nga bày tỏ quan ngại tương tự đối với kho vũ khí hạt nhân của châu Âu – vốn không bị ràng buộc bởi bất kỳ hiệp ước kiểm soát nào. Pháp và Anh hiện lần lượt sở hữu khoảng 290 và 225 đầu đạn hạt nhân. Đức, dù không có vũ khí hạt nhân riêng, vẫn tham gia chương trình chia sẻ hạt nhân của NATO.
Phát biểu hồi tháng 1, Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov nhấn mạnh: “Chúng ta không thể thảo luận về một hiệp ước mới mà bỏ qua kho vũ khí hạt nhân của Pháp và Anh, như Tổng thống Putin đã nhiều lần khẳng định”.
Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov. Ảnh: Reuters
Trong bối cảnh đó, cả Nga và Mỹ đều tìm cách mở rộng phạm vi các quốc gia tham gia một hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân toàn diện hơn. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng như các nước châu Âu hiện chưa thể hiện sự sẵn sàng rõ ràng, khiến quá trình xây dựng một văn kiện mới có nguy cơ kéo dài.
Ngoài ra, các chuyên gia cảnh báo phản ứng của những quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân cũng là một yếu tố đáng lưu ý. Trong một bài viết đăng trên trang web của Trung tâm Giải trừ quân bị và Không phổ biến vũ khí hạt nhân Vienna, tiến sĩ Nikolai Sokov cho rằng việc New START hết hạn ngay trước thềm Hội nghị rà soát Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), dự kiến khai mạc ngày 27/4 tại New York, có thể làm gia tăng lo ngại toàn cầu.
“Trong nhiều năm, các quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân đã chỉ trích các cường quốc hạt nhân vì không thực hiện đầy đủ Điều VI của NPT, điều khoản yêu cầu tiến tới giải trừ vũ khí. Một tuyên bố chung của Mỹ và Nga về việc tiếp tục tuân thủ ít nhất một số giới hạn của New START, đặc biệt nếu đi kèm cam kết nối lại đàm phán, có thể giúp phần nào xoa dịu cuộc khủng hoảng đang manh nha”, Sokov viết.
Theo nhận định của các chuyên gia, sau khi New START chính thức hết hiệu lực, trọng tâm cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc hạt nhân nhiều khả năng sẽ chuyển từ phát triển vũ khí tấn công sang các hệ thống phòng thủ và phòng thủ tên lửa.
