Thực trạng đóng BHXH thấp hơn thu nhập thực tế của người lao động
Hơn 43% người lao động hiện nay đang được doanh nghiệp đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) trên mức lương thấp hơn thu nhập thực tế hoặc chỉ nhỉnh hơn mức lương tối thiểu vùng, kéo theo nhiều hệ lụy trực tiếp đến quyền lợi và an sinh lâu dài. Thông tin này được nêu trong Báo cáo Lương và Thị trường Lao động do Navigos Group – đơn vị sở hữu nền tảng tuyển dụng VietnamWorks – công bố.
VnExpress thông tin, báo cáo được thực hiện trong năm 2025, khảo sát hơn 250 doanh nghiệp và hơn 1.600 người lao động thuộc nhiều ngành nghề, cấp bậc và loại hình doanh nghiệp trong nước và nước ngoài. Dữ liệu nghiên cứu được đối chiếu với các nguồn thống kê uy tín như Cục Thống kê, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và Ngân hàng Thế giới (World Bank).
Theo Navigos Group, chính sách phúc lợi tại doanh nghiệp hiện tập trung vào ba nhóm chính gồm quyền lợi bắt buộc theo luật, phúc lợi tài chính ngoài lương và các chính sách hỗ trợ phát triển dài hạn.
Trong nhóm quyền lợi bắt buộc, trên 91% người lao động tham gia BHXH, hơn 84% có bảo hiểm y tế và khoảng 79% tham gia bảo hiểm thất nghiệp. Tuy nhiên, cách xác định mức lương làm căn cứ đóng BHXH giữa các doanh nghiệp lại có sự chênh lệch đáng kể.
Cụ thể, 43,14% người lao động cho biết BHXH của họ được đóng trên một mức lương cố định thấp hơn thu nhập thực tế. Bên cạnh đó, 10,68% chỉ được đóng theo mức lương tối thiểu vùng (năm 2025, vùng I như TP.HCM và Hà Nội là 4,96 triệu đồng/tháng) và 4,78% không được tham gia BHXH.
Trong khi đó, chỉ 38,30% người lao động được đóng BHXH trên toàn bộ thu nhập gộp hằng tháng, và tỷ lệ được đóng trên toàn bộ thu nhập thực nhận chỉ chiếm 0,12%.
Theo báo cáo, nhóm lao động thường xuyên đóng BHXH thấp hơn thu nhập thực tế chủ yếu làm việc tại các doanh nghiệp nhỏ, nơi chịu áp lực chi phí lớn và năng lực tuân thủ pháp luật còn hạn chế. Tình trạng này cũng phổ biến ở lao động phi chính thức hoặc các công việc mang tính lặp lại, thủ công trong những ngành đang thu hẹp như may mặc và bán lẻ.
Dù thu nhập bình quân của người lao động Việt Nam tiếp tục cải thiện, cách xác định tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội tại nhiều doanh nghiệp vẫn chưa phản ánh đúng thu nhập thực tế. (Ảnh minh họa: Tuổi trẻ)
Nguyên nhân, hệ lụy và quy định pháp luật liên quan đến đóng BHXH
Navigos Group nhận định, một trong những nguyên nhân phổ biến là việc doanh nghiệp “chẻ” thu nhập thành lương cơ bản và các khoản phụ cấp, hỗ trợ nhằm giảm chi phí đóng bảo hiểm.
Ngoài ra, tình trạng thiếu hiểu biết pháp luật hoặc cố tình lách quy định để duy trì khả năng cạnh tranh trong bối cảnh kinh tế khó khăn cũng góp phần làm gia tăng thực trạng này.
Ông Nguyễn Quốc Thanh, Phó Giám đốc BHXH TP.HCM cho biết trên VnExpress, đây là tình trạng đã tồn tại trong nhiều năm. Nhiều doanh nghiệp chỉ lấy lương cơ bản làm căn cứ đóng BHXH do cách hiểu và vận dụng chưa thống nhất các quy định về khoản thu nhập tính và không tính đóng BHXH.
Dân trí cho hay, theo quy định hiện hành, tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh và các khoản phụ cấp trả ổn định như phụ cấp chức vụ, trách nhiệm, nặng nhọc, độc hại, thâm niên và khu vực. Các khoản không tính đóng BHXH gồm tiền thưởng, tiền ăn giữa ca, hỗ trợ xăng xe, điện thoại, nhà ở và các khoản phúc lợi mang tính không thường xuyên.
Việc đóng BHXH thấp hơn thu nhập thực tế khiến người lao động bị giảm mức hưởng các chế độ ngắn hạn như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và trợ cấp thất nghiệp. Về dài hạn, lương hưu bị kéo thấp, làm gia tăng rủi ro an sinh khi người lao động hết tuổi làm việc.
Pháp luật không cho phép doanh nghiệp tự ý lựa chọn mức lương thấp hơn thu nhập thực tế để làm căn cứ đóng BHXH nếu các khoản lương, phụ cấp và bổ sung đã được thỏa thuận rõ trong hợp đồng lao động. Trường hợp doanh nghiệp không đóng, đóng không đúng mức hoặc không đủ số người thuộc diện tham gia, có thể bị truy thu số tiền chưa đóng, tính lãi chậm đóng và xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội.
