Kho báu vàng rực rỡ và hai hiện vật "lạc điệu"
Kho báu được nhắc tới là Kho báu Villena, bộ sưu tập gồm 66 hiện vật chủ yếu bằng vàng, được phát hiện năm 1963 tại khu vực nay thuộc tỉnh Alicante, Tây Ban Nha. Từ nhiều thập kỷ qua, Villena được coi là một trong những kho báu thời Đồ đồng quan trọng nhất châu Âu, phản ánh trình độ kim hoàn tinh xảo của cư dân Iberia cổ đại trong giai đoạn khoảng 1500–1200 trước Công nguyên.
Kho báu Villena là bộ sưu tập gồm 66 hiện vật chủ yếu bằng vàng. (Ảnh: Science Alert)
Giữa những vòng tay, bát và đồ trang sức vàng được chế tác cầu kỳ, hai hiện vật nhỏ bé lại gần như bị lu mờ: một chiếc vòng tay xỉn màu và một bán cầu rỗng bị gỉ, bên ngoài có trang trí vàng. So với phần còn lại của kho báu, chúng trông thô ráp, kém bắt mắt và không mang vẻ sang trọng thường thấy.
Tuy nhiên, chính sự "lạc điệu" ấy đã khiến hai hiện vật này trở thành dấu hỏi lớn trong giới khảo cổ suốt nhiều năm.
Vì sao sắt lại xuất hiện sớm hơn lịch sử?
Điều khiến các nhà khoa học bối rối nằm ở yếu tố thời gian. Ở bán đảo Iberia, Thời đại Đồ sắt chỉ bắt đầu vào khoảng năm 850 trước Công nguyên. Trong khi đó, niên đại của kho báu Villena đã được xác định sớm hơn hàng trăm năm, thuộc Hậu kỳ Đồ đồng.
Nếu hai hiện vật nói trên thực sự được làm bằng sắt, câu hỏi đặt ra là, vì sao kim loại này lại xuất hiện sớm đến vậy, khi con người ở khu vực này chưa biết luyện sắt từ quặng trong lòng đất?
Trong nhiều thập kỷ, câu hỏi ấy vẫn chưa có lời giải thỏa đáng.
Phân tích mới hé lộ nguồn gốc ngoài Trái Đất
Bước ngoặt đến khi nhóm nghiên cứu do nhà khảo cổ Salvador Rovira-Llorens, cựu trưởng bộ phận bảo tồn của Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Tây Ban Nha, tiến hành phân tích lại hai hiện vật gây tranh cãi này. Kết quả nghiên cứu được công bố trên tạp chí học thuật Trabajos de Prehistoria.
Một bán cầu rỗng bị gỉ được chế tác từ sắt trong thiên thạch rơi xuống Trái Đất. (Ảnh: Science Alert)
Theo nhóm nghiên cứu, không phải toàn bộ sắt mà con người sử dụng trong lịch sử đều đến từ quặng trong lòng đất. Trước khi công nghệ luyện sắt ra đời, nhiều nền văn minh cổ đại đã biết tận dụng sắt từ thiên thạch rơi xuống Trái Đất. Loại sắt này có đặc điểm hóa học rất riêng, nổi bật nhất là hàm lượng niken cao hơn nhiều so với sắt thông thường.
Dựa vào dấu hiệu này, các nhà khoa học đã lấy mẫu cực nhỏ từ chiếc vòng tay và bán cầu rỗng để phân tích bằng phương pháp khối phổ. Dù bị ăn mòn nặng nề sau hàng nghìn năm, kết quả cho thấy thành phần hóa học của hai hiện vật phù hợp với sắt có nguồn gốc từ thiên thạch.
Phát hiện làm thay đổi cách nhìn về cư dân Iberia cổ đại
Nhóm nghiên cứu nhận định rằng đây có thể là những hiện vật sắt thiên thạch sớm nhất từng được xác định tại bán đảo Iberia. Phát hiện này hoàn toàn phù hợp với bối cảnh Hậu kỳ Đồ đồng, khi sắt luyện từ quặng chưa được sản xuất rộng rãi, còn sắt thiên thạch là nguồn kim loại hiếm hoi mà con người có thể tiếp cận.
Việc những mảnh kim loại "từ trời rơi xuống" được chế tác thành đồ trang sức và kết hợp với vàng cho thấy chúng có thể mang ý nghĩa đặc biệt, không chỉ về mặt vật chất mà còn về biểu tượng và tín ngưỡng. Với cư dân cổ đại, kim loại đến từ bầu trời có thể được xem là vật liệu linh thiêng, gắn với quyền lực hoặc nghi lễ.
Từ góc nhìn khảo cổ học, phát hiện này buộc giới khoa học phải đánh giá lại trình độ kỹ thuật của cư dân Iberia cổ đại. Việc gia công sắt thiên thạch vốn là một vật liệu cứng và khó xử lý hơn vàng đòi hỏi kỹ năng và hiểu biết luyện kim đáng kể, cho thấy trình độ công nghệ của họ có thể cao hơn so với nhận định trước đây.
Không phải trường hợp duy nhất trong lịch sử
Trong lịch sử khảo cổ, Villena không phải là trường hợp duy nhất ghi nhận việc con người cổ đại sử dụng sắt thiên thạch. Ví dụ nổi tiếng nhất là con dao găm chôn theo Pharaoh Tutankhamun ở Ai Cập cổ đại, được xác nhận làm từ sắt thiên thạch và vẫn còn được bảo tồn cho tới ngày nay.
Một chiếc vòng tay xỉn màu được làm từ sắt trong thiên thạch thuộc Kho báu Villena. (Ảnh: Science Alert)
Những phát hiện như vậy cho thấy, từ rất sớm, con người đã nhận biết và trân trọng loại kim loại đến từ vũ trụ, coi đó là vật liệu quý hiếm và mang nhiều ý nghĩa đặc biệt.
Dù kết quả phân tích rất thuyết phục, các nhà nghiên cứu vẫn giữ thái độ dè dặt. Mức độ ăn mòn cao của hiện vật có thể đã làm thay đổi một phần thành phần nguyên tố, khiến kết luận hiện tại chưa thể coi là tuyệt đối chắc chắn.
Trong tương lai, các kỹ thuật phân tích hiện đại hơn, đặc biệt là phương pháp không xâm lấn, có thể được áp dụng để thu thập thêm dữ liệu và củng cố giả thuyết về nguồn gốc ngoài Trái Đất của hai hiện vật này.
Dẫu vậy, phát hiện tại kho báu Villena vẫn được xem là một bước tiến quan trọng. Không chỉ giải mã bí ẩn kéo dài hơn nửa thế kỷ, nó còn mở ra góc nhìn mới về mối liên hệ cổ xưa giữa con người và vũ trụ cũng là nơi mà đôi khi, những hiện vật xỉn màu nhất lại chính là chìa khóa giúp làm sáng tỏ lịch sử nhân loại.
Nguyệt Phạm (Theo Researchgate, Science Alert, Trabajos de Prehistoria)
