Trong các nghiên cứu về kinh tế lao động đại chúng thế kỷ XXI, một thuật ngữ mang tính cảnh báo ngày càng xuất hiện với tần suất dày đặc là "Sự lỗi thời cấu trúc của lực lượng lao động" (Structural Obsolescence of Labor). Theo báo cáo chiến lược của Diễn đàn Kinh tế Thế giới về Tương lai Việc làm, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo và tự động hóa đang rút ngắn chu kỳ bán rã của kỹ năng nghề nghiệp xuống chỉ còn dưới 5 năm. Điều này tạo ra một làn sóng dịch chuyển bất đối xứng trên thị trường lao động toàn cầu.
Tại Việt Nam, số liệu từ Tổng cục Thống kê cũng chỉ ra một xu hướng đáng quan ngại khi tỷ lệ lao động mất việc hoặc buộc phải chuyển dịch sang khu vực phi chính thức có xu hướng trẻ hóa, tập trung mạnh vào nhóm tuổi từ 35 đến 45. Đây là độ tuổi vốn từng được coi là chín muồi nhất về cả kinh nghiệm lẫn năng lực cống hiến.
Cùng với đó, các nghiên cứu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cho thấy mô hình tuyển dụng dựa trên thâm niên đang bị phá vỡ, khi doanh nghiệp ưu tiên lao động trẻ, linh hoạt và chi phí thấp hơn, dẫn đến sự thu hẹp vai trò của tầng quản lý trung gian. Hệ quả là khủng hoảng tuổi trung niên không chỉ còn là vấn đề tâm lý mà trở thành khủng hoảng sinh kế và căn tính, khi nhiều người bị rơi vào trạng thái mất phương hướng sau khi mất việc hoặc vị trí xã hội.
Nghịch lý chỉ số cố định và sự sụt giảm tương thích của vùng an toàn
Hầu hết lao động bước vào độ tuổi trung niên với giả định rằng kinh nghiệm thâm niên là một tài sản có giá trị tích lũy tuyến tính theo thời gian. Tuy nhiên, sự vận hành của thị trường lao động trong kỷ nguyên số hóa lại tuân theo các quy luật phi tuyến tính và có độ bất đối xứng cao. Sự xuất hiện của các công cụ trí tuệ nhân tạo và xu hướng quản trị tinh gọn đang thay đổi căn bản môi trường kinh doanh toàn cầu.
Trong cuốn sách “Vân tay trên mặt nước” của tác giả Lê Cao Trí (The Tri Way) có đã đưa ra ẩn dụ về sự co giãn của môi trường ngoài để giải mã trạng thái mất định vị này. Tác giả chia sẻ rằng: “Một ngày 23°C vào tháng Giêng ở Hà Nội sẽ cho bạn cảm giác ấm áp dễ chịu. Nhưng cũng chính 23°C đó vào giữa một buổi trưa mùa hè nắng gắt lại khiến bạn thấy mát mẻ, thậm chí là hơi se lạnh. Cùng một con số, nhưng cảm nhận hoàn toàn khác nhau vì nó được định nghĩa bởi sự so sánh với nhiệt độ nền bên ngoài.”
Những lời bộc bạch đầy tính tự vấn trong “Vân tay trên mặt nước” cũng hướng người đọc suy ngẫm về mối quan hệ giữa tự do và trách nhiệm cá nhân. Khi sự tự do không gắn liền với năng lực tự gánh vác trách nhiệm trọn vẹn đối với mọi quyết định, cá nhân sẽ dễ dàng bị tác động và dẫn dắt bởi những biến động không ngừng của ngoại cảnh, tương tự như trạng thái vô định của những thực thể không trọng lượng trước gió. Khả năng tự chủ của một nhân sự có thâm niên được đo lường bằng việc dám đặt da thịt vào cuộc chơi, chấp nhận rủi ro và cam kết hoàn toàn với hướng đi mới mà mình lựa chọn.
Nền kinh tế tri thức hiện đại vận hành giống như một mặt nước khổng lồ luôn chuyển động và liên tục xóa nhòa các khuôn mẫu cố định của ngày hôm qua. Những chức danh tạm thời, bảng lương hay vị trí trong sơ đồ tổ chức đều có thể thay đổi sau mỗi chu kỳ kinh tế. Yếu tố duy nhất giúp người lao động duy trì sự vững vàng là một cấu trúc nội lực được kiến tạo bài bản dựa trên ba trụ cột Thân, Tâm và Trí, biến mọi biến động thành chất liệu để khẳng định bản sắc cá nhân, để lại một dấu ấn độc bản và không thể thay thế trên thị trường.
“Vân tay trên mặt nước” là cuốn sách được viết bởi tác giả Lê Cao Trí (The Tri Way). Tác phẩm là những lát cắt được đúc kết từ chính trải nghiệm dấn thân thực tế của tác giả, mở ra một không gian đối thoại lặng lẽ để người đọc tự mài giũa nội lực và tìm thấy sự an tâm trên hành trình độc bản của chính mình.
Ánh Lê
