Giới hạn của những công xưởng gia công
Mỗi khi nhắc đến xuất khẩu, bức tranh kinh tế quen thuộc của Việt Nam trong nhiều năm qua luôn được định hình bởi những con số ấn tượng về gạo, cà phê, thủy sản, dệt may hay giày dép. Khi làn sóng đầu tư trực tiếp nước ngoài đổ về, các nhà máy chế tạo điện tử mọc lên, đưa Việt Nam vào danh sách những trung tâm sản xuất phần cứng quan trọng của khu vực.
Những kiện hàng bo mạch, thiết bị điện tử hay điện thoại thông minh xuất khẩu mang lại kim ngạch hàng chục tỷ USD mỗi năm, góp phần tạo công ăn việc làm cho hàng triệu lao động và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Tuy nhiên, nhìn sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, phần lớn các hoạt động này vẫn dừng lại ở công đoạn hạ nguồn: gia công, lắp ráp và kiểm thử theo bản vẽ kỹ thuật có sẵn từ các tập đoàn đa quốc gia. Lợi thế cạnh tranh chủ yếu dựa trên chi phí nhân công hợp lý, chính sách ưu đãi và quy mô vận hành. Hàm lượng giá trị gia tăng thực sự giữ lại cho đất nước vẫn còn khiêm tốn, bởi quyền kiểm soát công nghệ lõi, bản quyền thiết kế và tài sản trí tuệ đều nằm trong tay các công ty mẹ ở nước ngoài.
Bởi vậy, theo sự phát triển của đật nước, bài toán đặt ra cho nền kinh tế là không thể mãi dừng lại ở việc làm thuê trên chính mảnh đất của mình. Đất nước cần những sản phẩm mang thương hiệu quốc gia, chứa đựng hàm lượng chất xám thực chất và đủ sức bước ra thị trường quốc tế bằng chính đôi chân của mình.
Rào cản kỹ thuật và tấm "hộ chiếu" sở hữu trí tuệ
Việc đưa một sản phẩm công nghệ cao ra nước ngoài hoàn toàn khác biệt so với hoạt động xuất khẩu hàng hóa thông thường. Đối với hàng may mặc hay nông sản, các tiêu chuẩn thường xoay quanh chất lượng sản phẩm, an toàn vệ sinh hoặc quy tắc xuất xứ. Nhưng đối với lĩnh vực công nghệ cao, đặc biệt là hạ tầng viễn thông và thiết bị điện tử phức tạp, các rào cản kỹ thuật được thiết lập ở cấp độ cao hơn rất nhiều.
Ở sân chơi này, một sản phẩm muốn được khách hàng quốc tế chấp nhận phải vượt qua hàng loạt quy chuẩn kiểm định ngặt nghèo về độ tin cậy, tính tương thích hệ thống và các tiêu chuẩn bảo mật dữ liệu nghiêm ngặt.
Quan trọng hơn cả, doanh nghiệp bắt buộc phải chứng minh được quyền sở hữu trí tuệ hợp pháp đối với mọi dòng lệnh và kiến trúc phần cứng. Rủi ro về tranh chấp bản quyền hoặc nguy cơ bị khởi kiện vi phạm sáng chế có thể khiến một sản phẩm bị đình chỉ lưu hành ngay lập tức tại các thị trường phát triển.
Chính vì vậy, sở hữu trí tuệ không chỉ là một thủ tục pháp lý mang tính hình thức, mà đã trở thành tấm hộ chiếu kỹ thuật duy nhất để một công ty công nghệ có thể đàm phán sòng phẳng trên thương trường quốc tế. Không thể có lối đi tắt bằng cách sao chép hay phụ thuộc vào việc chuyển giao công nghệ từ bên ngoài, bởi các tập đoàn công nghệ toàn cầu luôn xây dựng những "bức tường sáng chế" vững chắc để bảo vệ thị phần. Muốn bước qua cánh cửa đó, con đường duy nhất là tự nghiên cứu và làm chủ công nghệ lõi từ gốc rễ.
Bước chuyển dịch mang tính chiến lược của Viettel
Tại Viettel, hành trình bước ra biển lớn đã chứng kiến một sự thay đổi căn bản về tư duy và cách tiếp cận. Trước đây, việc "mang chuông đi đánh xứ người" của tập đoàn chủ yếu tập trung vào việc xuất khẩu vốn và kinh nghiệm vận hành mạng viễn thông sang các thị trường đang phát triển tại châu Á, châu Phi hay châu Mỹ Latinh. Đó là giai đoạn xây dựng hạ tầng, bán dịch vụ kết nối và tận dụng năng lực triển khai thực địa đã được tôi luyện trong nước.
Thế nhưng, khi thế giới bước vào kỷ nguyên số với những đòi hỏi khắt khe hơn về hạ tầng viễn thông thế hệ mới, doanh nghiệp đã chủ động chuyển hướng sang một mục tiêu tham vọng hơn: xuất khẩu các giải pháp công nghệ cao do chính người Việt tự nghiên cứu và chế tạo.
Minh chứng rõ nét nhất cho bước chuyển mình này là sự kiện Viettel cung cấp hệ thống mạng 5G Private sang thị trường Ấn Độ. Trong bản đồ viễn thông toàn cầu, Ấn Độ được xem là một trong những môi trường cạnh tranh khốc liệt nhất, nơi các nhà mạng luôn đòi hỏi tiêu chuẩn kỹ thuật tối đa nhưng với chi phí tối ưu nhất, đồng thời có sự hiện diện của những tên tuổi công nghệ hàng đầu thế giới.
Việc một doanh nghiệp Việt Nam có thể đưa thiết bị mạng 5G thế hệ mới vào vận hành tại đây đã chứng minh sản phẩm trong nước không hề thua kém về mặt kỹ thuật, đủ sức vượt qua các bài kiểm tra thực địa khắc nghiệt nhất để thuyết phục đối tác quốc tế.
Nền móng vững chắc từ 438 bằng độc quyền sáng chế
Thành công tại những thị trường khó tính như Ấn Độ không phải là một kết quả ngẫu nhiên hay một vận may thương mại ngắn hạn. Phía sau những đơn hàng công nghệ cao là sự đầu tư bền bỉ, kiên định cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) trong suốt nhiều năm.
Thành quả của quá trình nghiên cứu thực chất đó đã được kết tinh thành 438 bằng độc quyền sáng chế được công nhận chính thức. Trong đó, có 391 bằng độc quyền sáng chế được cấp trong nước và 47 bằng độc quyền sáng chế được bảo hộ tại Hoa Kỳ.
Con số 47 bằng sáng chế được cấp tại Hoa Kỳ mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi từ lâu Hoa Kỳ đã được biết tới là quốc gia có quy trình thẩm định thuộc hàng khắt khe nhất thế giới. Việc một doanh nghiệp Việt Nam liên tục được cấp bằng bảo hộ tại Hoa Kỳ chứng minh các giải pháp công nghệ của đội ngũ kỹ sư trong nước không chỉ giải quyết các bài toán cục bộ, mà đã đạt tới trình độ tương thích với các tiêu chuẩn công nghệ tiên tiến nhất của thế giới. Đây chính là bệ đỡ vững chắc giúp sản phẩm tự tin bước vào chuỗi cung ứng quốc tế mà không lo ngại các rào cản pháp lý hay tranh chấp sở hữu trí tuệ.
Tự chủ công nghệ và bước tiến mới của vị thế quốc gia
Điểm đáng chú ý trong cách làm của Viettel là sự kiên định với con đường làm chủ công nghệ lõi. Thay vì mua thiết bị "chìa khóa trao tay" rồi dán nhãn lại, đội ngũ kỹ sư đã tự chủ từ việc thiết kế mạch điện tử, lập trình phần mềm điều khiển cho đến việc tối ưu hóa thuật toán xử lý tín hiệu.
Khi một hệ thống mạng viễn thông hay giải pháp công nghệ cao Make in Vietnam được lắp đặt và vận hành ổn định ở nước ngoài, giá trị của nó vượt xa khuôn khổ một bản hợp đồng kinh tế thuần túy. Đó là lời khẳng định đanh thép về năng lực tự chủ nghiên cứu, xóa bỏ định kiến rằng các quốc gia đang phát triển chỉ có thể là người tiêu thụ thụ động hoặc làm gia công cho các nền công nghệ phát triển hơn.
Nếu nông sản và dệt may từng hoàn thành sứ mệnh lịch sử giúp Việt Nam đặt những viên gạch đầu tiên trên con đường hội nhập kinh tế toàn cầu, thì việc xuất khẩu công nghệ bằng những bằng sáng chế độc quyền quốc tế đang mở ra một bước phát triển mới cho đất nước. Đó là một nấc thang phát triển cao hơn: khẳng định vị thế quốc gia bằng hàm lượng chất xám, bằng năng lực sáng tạo thực chất và khả năng cạnh tranh sòng phẳng trên trường quốc tế.
Đức Khương
