Tàu vũ trụ Bion-M số 3 của Nga dự kiến sẽ được phóng vào năm 2030 lên quỹ đạo cực ở độ cao khoảng 800 km. Trong sứ mệnh này, các nhà khoa học sẽ nghiên cứu tác động của mức độ bức xạ vũ trụ cao đối với các sinh vật sống để thu thập dữ liệu cho các sứ mệnh có người lái trong tương lai vượt ra ngoài quỹ đạo Trái đất tầm thấp.
Bước ngoặt 800 km: Mô phỏng môi trường bức xạ vũ trụ sâu
Trong kế hoạch chinh phục không gian dài hạn, nguy cơ từ bức xạ vũ trụ vẫn là rào cản lớn nhất đối với sức khỏe con người. Nhằm thu thập các dữ liệu thực tế mang tính quyết định, Nga dự kiến sẽ phóng vệ tinh sinh học Bion-M số 3 vào năm 2030 lên quỹ đạo cực với độ cao khoảng 800 km.
Thông tin về chương trình nghiên cứu khoa học mới này được công bố bởi ông Vladimir Sychov, người đứng đầu hướng nghiên cứu khoa học tại Viện Nghiên cứu Y sinh thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga (IBMP RAS). Dự án đã nhận được sự phê duyệt chính thức từ Văn phòng Hội đồng Vũ trụ thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga.
Độ cao 800 km trên quỹ đạo cực được lựa chọn không phải ngẫu nhiên. Ở độ cao này, lá chắn từ trường Trái Đất suy yếu đáng kể, tạo ra môi trường bức xạ có đặc tính gần tương đồng với không gian sâu.
Việc đưa các sinh vật thử nghiệm lên khu vực này giúp các nhà khoa học đánh giá chính xác hơn bức xạ ngân hà và các hạt năng lượng mặt trời tác động thế nào đến tế bào và hệ thần kinh – dữ liệu không thể thu thập được ở các trạm không gian thông thường.
Tuy nhiên, bước tiến lớn nhất ở Bion-M số 3 nằm ở tư duy thực nghiệm sinh học. Thay vì chỉ sử dụng các dòng động vật phòng thí nghiệm đồng nhất về di truyền như các sứ mệnh trước, các nhà nghiên cứu sẽ đưa vào thử nghiệm các nhóm sinh vật có sự đa dạng về di truyền.
Cải tiến này cho phép các nhà khoa học quan sát biến thể đáp ứng sinh học đối với bức xạ trên từng cá thể khác nhau. Từ đó, họ có thể xây dựng mô hình chính xác hơn về mức độ chịu đựng bức xạ của con người, vốn cũng có tính đa dạng di truyền cao.
Mở đường cho giấc mơ chinh phục Mặt Trăng và Sao Hỏa
Các chuyến bay quỹ đạo thấp (LEO) như trên ISS vốn nằm trong vùng an toàn của vành đai từ trường Trái Đất (vành đai Van Allen). Tại đó, phi hành gia được bảo vệ khỏi phần lớn các hạt mang năng lượng cao đến từ vũ trụ.
Tuy nhiên, khi phi hành đoàn rời khỏi quỹ đạo thấp để hướng tới Mặt Trăng hoặc Sao Hỏa, bức xạ vũ trụ sẽ trở thành "sát thủ âm thầm" gây tổn thương DNA, gia tăng nguy cơ ung thư và suy giảm chức năng thần kinh.
Sứ mệnh Bion-M số 3 đóng vai trò là nhịp cầu thử nghiệm sinh học không người lái khép kín. Các kết quả phân tích mô tế bào, di truyền và biến đổi thần kinh của sinh vật sau khi trở về Trái Đất sẽ giúp hoàn thiện hệ thống bảo vệ bức xạ, thuốc hỗ trợ và định lượng thời gian an toàn tối đa cho phi hành gia trong không gian.
Tổ hợp khoa học này sẽ dựa trên các thiết bị đã được sử dụng trên tàu vũ trụ Bion-M số 2. Con tàu này được phóng vào tháng 8 năm 2025 từ Sân bay vũ trụ Baikonur trên tên lửa Soyuz-2.1b. Tàu vũ trụ đã đi vào quỹ đạo cực ở độ cao khoảng 380 km, nơi mức độ bức xạ cao hơn khoảng một phần ba so với trên Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS). Chương trình nghiên cứu giờ đây sẽ được mở rộng: ngoài các chủng động vật thí nghiệm, các nhóm có sự đa dạng về mặt di truyền cũng được lên kế hoạch, điều này sẽ cho phép thu thập dữ liệu toàn diện hơn về phản ứng của cơ thể đối với môi trường không gian.
Tầm nhìn dài hạn của y sinh học vũ trụ
Chương trình Bion-M số 3 khẳng định vị thế dẫn đầu của Nga trong lĩnh vực y sinh học không gian. Những dữ liệu thu thập được từ môi trường bức xạ khắc nghiệt ở độ cao 800 km sẽ là mảnh ghép quan trọng cuối cùng để giải bài toán an toàn sinh học.
Sứ mệnh này không chỉ chuẩn bị cho các bước tiến của vũ trụ Nga, mà còn đóng góp tri thức quý giá cho toàn bộ ngành nghiên cứu không gian nhân loại trên hành trình vươn ra ngoài quỹ đạo Trái Đất.
Theo Perviy Tekhniy
Thùy Anh
