Bộ Quốc phòng Canada đã bắt đầu giải ngân thanh toán cho các hạng mục ưu tiên phục vụ việc mua sắm thêm 14 chiếc tiêm kích thế hệ thứ năm F-35A. Động thái này giúp mở rộng phi đội của quốc gia này vượt con số 16 chiếc đầu tiên đã được thanh toán và phê duyệt bàn giao trước đó.
Các linh kiện được thanh toán bao gồm các cụm cấu trúc và hệ thống điện tử hàng không – những thành phần vốn phải đặt hàng trước nhiều năm để giữ chỗ cho Canada trong dây chuyền sản xuất toàn cầu.
Việc trì hoãn thanh toán có thể khiến Không quân Hoàng gia Canada đối mặt với rủi ro nhận máy bay chậm hơn đáng kể. Tuy nhiên, quyết định xuống tiền vào lúc này cũng gửi đi tín hiệu rằng Ottawa có vẻ không mặn mà với việc cắt giảm mạnh quy mô mua sắm F-35, từ đó làm hạn chế vị thế mặc cả của nước này trong các tranh chấp thương mại đang diễn biến phức tạp với Hoa Kỳ.
Hiện tại, một cuộc đánh giá liên bang về kế hoạch mua sắm tiêm kích tương lai vẫn đang được tiến hành. Trong đó, mẫu tiêm kích hạng nhẹ thế hệ thứ tư Gripen E/F của Thụy Điển đang được xem là phương án thay thế hàng đầu.
Bối cảnh căng thẳng địa chính trị và thương mại
Cuộc rà soát toàn diện đơn hàng 88 chiếc F-35A của Canada (vốn được lên kế hoạch từ trước) đã được khởi xướng vào năm 2025 dưới thời Thủ tướng Mark Carney, sau những căng thẳng về thương mại và an ninh với Mỹ.
Vào tháng 1, ông Carney nhấn mạnh rằng những lời đe dọa cứng rắn từ phía Mỹ về việc sáp nhập Greenland và cả chính Canada là dấu hiệu cho thấy sự kết thúc của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Ông cũng khẳng định sẵn sàng bảo vệ Greenland trước một cuộc xâm lược tiềm tàng từ phía Mỹ.
Căng thẳng còn bị đẩy lên cao bởi các lệnh áp thuế của Mỹ đối với các mặt hàng thép, nhôm và ô tô xuất khẩu từ Canada. Các cuộc thăm dò dư luận trong nước do Ekos Politics thực hiện cho thấy có tới 72% người dân Canada ủng hộ việc đưa tiêm kích Gripen vào biên chế Không quân Hoàng gia.
Các đề nghị hợp tác sản xuất trong nước đối với mẫu tiêm kích này (dù ít phổ biến hơn F-35) được kỳ vọng sẽ tạo ra hàng nghìn việc làm và củng cố nền tảng công nghiệp hàng không vũ trụ quốc gia.
Sự áp đảo về công nghệ của F-35
Bất chấp những lợi thế về chính trị và kinh tế của Gripen, các báo cáo nội bộ của Bộ Quốc phòng Canada mà đài Radio Canada thu thập được vào tháng 12/2025 đã xác nhận một thực tế: F-35 được đánh giá là vượt trội hoàn toàn so với các đối thủ trong dự án Năng lực Tiêm kích Tương lai (FFCP).
Cụ thể, mẫu máy bay của Lockheed Martin đạt 57,1 trên thang điểm 60 (tương đương 95%), trong khi Gripen E/F chỉ đạt 19,8 điểm (33%). Khoảng cách về hiệu suất giữa hai mẫu máy bay càng trở nên rõ rệt khi áp dụng các tiêu chí đánh giá về khả năng tác chiến thực tế.
Kết quả này không nằm ngoài dự đoán, bởi F-35 cũng từng giành chiến thắng áp đảo trong các gói thầu gần đây tại Bỉ, Phần Lan, Thụy Sĩ và liên tục đánh bại các đối thủ châu Âu trong mọi cuộc đấu thầu mà nó tham gia.
Trong thế giới phương Tây, năng lực của F-35 được coi là "không có đối thủ" vì đây là mẫu tiêm kích thế hệ thứ năm duy nhất đang được sản xuất hàng loạt. Thậm chí, mẫu F-22 tiền nhiệm cũng bị đánh giá là tụt hậu xa về khả năng tác chiến mạng trung tâm, các cảm biến chủ động/thụ động, bộ tác chiến điện tử và khả năng tàng hình.
Nỗi lo về quyền tự chủ và an ninh quốc gia
Thế nhưng, một trong những nguyên nhân chính gây lo ngại về việc mua sắm F-35 là quyền tự chủ hạn chế của các quốc gia vận hành, ngoại trừ một vài trường hợp ngoại lệ như Israel và Vương quốc Anh.
Việc quân đội Mỹ có khả năng vô hiệu hóa từ xa các máy bay F-35 thuộc biên chế nước ngoài – thông qua các hệ thống hậu cần tập trung cao độ như ALIS và ODIN – đang trở thành mối bận tâm đặc biệt tại Canada, nhất là trong bối cảnh những tuyên bố từ phía Mỹ về khả năng sáp nhập.
Mối đe dọa này được đánh giá nghiêm trọng đến mức vào tháng 1/2026, Lực lượng Vũ trang Canada đã thực hiện các cuộc tập trận giả định kịch bản chống lại một cuộc xâm lược từ Mỹ – một động thái chưa từng có tiền lệ kể từ đầu thế kỷ 20.
Tuy nhiên, các sĩ quan cấp cao như Thiếu tướng Chris McKenna, Chỉ huy Sư đoàn Không quân số 1 Canada, vẫn bày tỏ sự ủng hộ mạnh mẽ đối với F-35. Lý do được đưa ra là nhu cầu cấp thiết trong việc đối phó với các tiêm kích thế hệ thứ năm của Trung Quốc và Nga, trong khi không một mẫu tiêm kích phương Tây nào khác có thể mang lại năng lực tác chiến tương đương.
Quốc Vinh (Theo Military Watch)
