Đêm 4/11/1952, hàng triệu người Mỹ dán mắt vào TV theo dõi kết quả bầu cử Tổng thống. CBS bố trí một cỗ máy tên UNIVAC trên sóng trực tiếp, hứa hẹn nó sẽ dự đoán ai thắng. Chỉ với 5,5% phiếu kiểm, cỗ máy đưa ra con số: Eisenhower thắng 438 phiếu đại cử tri, tỷ lệ 100-1. Mọi cuộc thăm dò trước đó đều nói cuộc đua sít sao. Ê-kíp CBS nghĩ máy hỏng, từ chối công bố kết quả.
Kết quả thực tế cuối đêm hôm đó: Eisenhower thắng 442 phiếu đại cử tri. UNIVAC sai đúng 4 phiếu. Phóng viên Charles Collingwood phải lên sóng thừa nhận CBS đã giấu dự đoán của máy vì không dám tin.
Cỗ máy đó là UNIVAC I, chiếc máy tính thương mại đầu tiên trong lịch sử. Census Bureau (Cục Điều tra Dân số Mỹ) chính thức nhận UNIVAC I vào cuối tháng 3/1951 - tròn 75 năm trước. Nhưng trước khi lên sóng TV quốc gia, hành trình ra đời của UNIVAC đã là một câu chuyện đầy kịch tính.
Hai nhà khoa học suýt phá sản để tạo ra chiếc máy tính đầu tiên
J. Presper Eckert và John Mauchly là hai kỹ sư đứng sau ENIAC - chiếc máy tính điện tử đầu tiên, phục vụ quân đội Mỹ trong Thế chiến II. Năm 1946, cả hai rời Đại học Pennsylvania để mở công ty riêng với tham vọng đưa máy tính ra khỏi phòng thí nghiệm, phục vụ dân sự.
Census Bureau đặt hàng với khoản đặt cọc 300.000 USD, tổng ngân sách khoảng 400.000 USD. Chi phí thực tế gần 1 triệu USD - tức gấp hơn đôi ngân sách. Eckert và Mauchly cạn vốn. Tháng 2/1950, họ phải bán công ty cho Remington Rand để hoàn thành dự án.
Phía sau cỗ máy còn có những người ít được nhắc đến. Betty Holberton viết phần mềm C-10 vào năm 1949 - lần đầu tiên cho phép điều khiển máy tính bằng bàn phím thay vì vặn công tắc vật lý. Grace Hopper rời phòng thí nghiệm Harvard để gia nhập đội ngũ lập trình. Cả hai góp phần quan trọng vào sự thành công của UNIVAC, dù Remington Rand thời điểm đó không mấy mặn mà với dự án này.
UNIVAC I dùng khoảng 5.200 bóng đèn chân không, toàn bộ hệ thống nặng khoảng 13 tấn, ngốn 125 kW điện. Riêng bộ xử lý trung tâm đã có kích thước 4,3 x 2,4 x 2,6 mét. Cỗ máy thực hiện khoảng 1.905 phép tính mỗi giây và lưu trữ dữ liệu trên băng từ thay vì thẻ đục lỗ - một thay đổi lớn so với các máy tính trước đó. Giá bán mỗi hệ thống dao động từ 1,25 đến 1,5 triệu USD, tương đương khoảng 330 đến 395 tỷ đồng nếu quy đổi theo lạm phát và tỷ giá hiện tại.
Đêm UNIVAC lên sóng truyền hình
CBS mời UNIVAC I xuất hiện trên sóng trực tiếp đêm bầu cử tháng 11/1952 như một "trò mới" về công nghệ. Cỗ máy quá lớn để di chuyển, nên đội ngũ kỹ thuật dựng một thiết bị đầu cuối giả tại trường quay New York, kết nối bằng teletype với máy thật ở Philadelphia.
Sớm trong đêm, UNIVAC đưa ra dự đoán Eisenhower thắng áp đảo 438-93 phiếu đại cử tri, tỷ lệ 100-1. Bản in kết quả thậm chí hiển thị "00 to 1" thay vì "100 to 1" vì lập trình viên không lường trước cần đến 3 chữ số cho tỷ lệ cược. Nhà thống kê Max Woodbury, người viết thuật toán dự đoán, chịu áp lực phải chỉnh lại. Sau khi nhập sai một số 0 trong dữ liệu mới, máy đưa ra tỷ lệ 8-7 nghiêng về Eisenhower. CBS thấy con số này "hợp lý" hơn và công bố trên sóng.
Woodbury nhanh chóng phát hiện lỗi nhập liệu. Khi sửa xong, UNIVAC quay lại dự đoán ban đầu: Eisenhower thắng áp đảo. CBS không cập nhật. Kết quả cuối cùng: Eisenhower giành 442 phiếu đại cử tri, Stevenson 89. UNIVAC sai 4 phiếu đại cử tri, sai số phiếu phổ thông khoảng 3,5%.
Sau đêm đó, "UNIVAC" trở thành từ đồng nghĩa với "máy tính" trong tiếng Anh suốt thập kỷ 1950. General Electric trở thành công ty tư nhân đầu tiên mua UNIVAC I để quản lý lương và kiểm soát kho hàng. Tổng cộng 46 hệ thống UNIVAC I được sản xuất, chiếc cuối cùng vẫn hoạt động đến tận năm 1970.
75 năm: Từ 1.905 phép tính/giây đến hàng nghìn tỷ
UNIVAC I thực hiện 1.905 phép tính mỗi giây. Chip xử lý trên điện thoại phổ thông năm 2026 nhanh hơn hàng tỷ lần, trong thiết bị nhỏ hơn hàng nghìn lần và rẻ hơn hàng chục nghìn lần. Nhưng bản chất không thay đổi: UNIVAC dự đoán bầu cử, AI năm 2026 dự đoán bầu cử. UNIVAC đếm dân, thuật toán hiện đại đếm hành vi người dùng. UNIVAC lưu trữ trên băng từ, hệ thống đám mây ngày nay lưu trữ hàng exabyte.
Dòng chảy từ UNIVAC I đến thời điểm hiện tại rõ ràng: máy tính lớn, máy tính mini, máy tính cá nhân, điện thoại thông minh, rồi trợ lý AI. Từ một khách hàng duy nhất (Census Bureau năm 1951) đến hơn 5 tỷ người dùng internet.
75 năm trước, Eckert và Mauchly gần phá sản để hoàn thành UNIVAC I. Đêm bầu cử 1952, CBS từ chối tin máy tính vì kết quả quá khác với dự đoán của con người. Cỗ máy đúng, con người sai. 75 năm sau, hàng tỷ thiết bị mạnh hơn UNIVAC hàng tỷ lần nằm trong túi mỗi người. Nhưng câu chuyện đêm bầu cử đó vẫn đặt ra một vấn đề chưa cũ: đâu là ranh giới giữa tin tưởng dữ liệu và tin tưởng trực giác con người.
Thế Duyệt
