Áp lực tái cấu trúc, làn sóng "đào thải thầm lặng"
Sự bùng nổ của AI và các công nghệ tự động hóa đang tạo ra một cuộc tái cấu trúc toàn diện trên thị trường lao động. Không chỉ những công việc chân tay mang tính lặp lại ở nhà máy, mà ngay cả giới nhân viên văn phòng, từ hành chính, nhân sự đến lập trình viên cũng đang đứng trước áp lực phải làm mới mình.
Trong kỷ nguyên số, "đào thải thầm lặng" đang trở thành hiện thực khốc liệt đối với những lao động từ chối sự thay đổi. Sự thay thế sức người bằng công nghệ hiếm khi diễn ra một cách ồ ạt, chớp nhoáng mà len lỏi vào từng quy trình vận hành của doanh nghiệp.
Người lao động có thể không bị sa thải ngay lập tức nhưng họ dần đánh mất vị thế, ít được giao những nhiệm vụ quan trọng và giảm hẳn sức cạnh tranh khi những kỹ năng cũ trở nên lạc hậu.
Sự bùng nổ của Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tái định hình thị trường lao động, tạo ra làn sóng "đào thải thầm lặng" đe dọa những ai ngại thay đổi. Ảnh minh họa
Báo Lao động dẫn lời anh N.V.Đ, một viên chức tại trường đại học ở Hà Nội, từng trải qua giai đoạn chật vật với khối lượng hồ sơ, quy trình và văn bản dày đặc khiến anh mất hàng giờ để xử lý. Việc phải làm xuyên trưa với hiệu quả không cao khiến anh nhiều lúc rơi vào trạng thái căng thẳng và cạn kiệt động lực.
Bước ngoặt đến khi anh tiếp cận các công cụ AI như Gemini và ChatGPT để xây dựng sơ đồ tư duy, hỗ trợ soạn thảo báo cáo, gợi ý nội dung và cấu trúc văn bản. Thay vì mất nhiều giờ tổng hợp tài liệu, anh chỉ cần đưa ra yêu cầu cụ thể để AI đề xuất nội dung sơ bộ, sau đó tự mình hậu kiểm và chỉnh sửa.
AI đã giúp anh tiết kiệm rất nhiều thời gian và tạo thêm cảm hứng làm việc, dù anh vẫn nhấn mạnh rằng người sử dụng phải có kiến thức nền và khả năng kiểm chứng thông tin chuyên sâu.
Tại khu vực doanh nghiệp, áp lực này còn rõ nét hơn. Chị L.T.T., một nhân viên marketing tại Hà Nội, thừa nhận nhiều công cụ AI hiện nay có thể làm được công việc tương đương một nhân viên có ít nhất một năm kinh nghiệm. Từ viết nội dung, xây dựng kịch bản đến tạo hình ảnh, AI hoàn thành trong khoảng 15 phút, nhanh gấp nhiều lần con người. Điều này khiến không ít doanh nghiệp cân nhắc cắt giảm nhân sự để tối ưu chi phí.
Tuy nhiên, thay vì né tránh, chị Tâm chọn cách học sử dụng AI như một "đòn bẩy" nâng cao năng suất. Thực tế, những vị trí mang tính lặp lại dễ bị tự động hóa, nhưng các công việc đòi hỏi tư duy sáng tạo, ra quyết định và hiểu biết bối cảnh vẫn cần con người, bởi vấn đề cốt lõi là ai biết dùng AI sẽ có lợi thế hơn.
Bàn về việc thích ứng với trí tuệ nhân tạo, báo Pháp luật TP.HCM dẫn lời TS Huỳnh Anh Bình, Giám đốc Trung tâm Hướng nghiệp TP.HCM, chỉ ra rào cản lớn nhất đến từ chính tâm lý ngại thay đổi của người lao động. Nhiều người vẫn giữ tư duy an toàn, chưa nhận thức rõ mức độ cấp bách của vấn đề và duy trì cách làm cũ trong khi khoảng cách giữa yêu cầu công việc và năng lực đang nới rộng. Khó khăn càng nhân lên khi bản thân các doanh nghiệp cũng chịu áp lực chuyển đổi số để sinh tồn.
Theo bà Trần Kim Trang, Giám đốc kinh doanh nền tảng Việc Làm Tốt, nhiều doanh nghiệp có xu hướng tuyển dụng nhân sự mới đã có sẵn kỹ năng thay vì tốn thời gian đào tạo lại người cũ, vô tình đẩy một bộ phận lao động không theo kịp ra bên lề.
Bên cạnh đó, TS Nguyễn Thụy Vũ, Viện trưởng Viện Đào tạo và Nâng cao TP.HCM, cho biết sự lệch pha giữa hệ thống đào tạo nặng tính lý thuyết và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp cũng khiến sinh viên lúng túng khi ra trường.
Cảnh báo về hệ lụy này, ông Lê Quang Trung, nguyên Phó Cục trưởng Cục Việc làm, nhấn mạnh nếu không hành động quyết liệt, chúng ta sẽ đối mặt với thế hệ "lao động bất an", thiếu kỹ năng và tích lũy. Ông cho rằng đã đến lúc phải chấm dứt tư duy coi lao động phổ thông là nguồn lực vô tận, thay vào đó cần xem nhân lực trẻ chất lượng cao là động lực phát triển.
Để không bị bỏ lại phía sau, chủ động làm chủ công nghệ và liên tục nâng cấp kỹ năng số chính là "chìa khóa sinh tồn” trong kỷ nguyên mới. Ảnh minh họa
Chiến lược thích ứng, làm chủ "kỹ năng vàng" trong thời đại số
Để giải quyết bài toán trên, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP.HCM, nhấn mạnh không thể chỉ đổ lỗi cho người lao động mà cần một sự phối hợp đồng bộ. Trong đó, doanh nghiệp phải xem đào tạo lại là chiến lược, nhà trường cần đổi mới bám sát thực tiễn, và Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ chuyển đổi đủ mạnh.
Thị trường lao động hiện đang định hình lại những kỹ năng được xem là "vàng". Bà Lương Tú Anh, Tổng Giám đốc Công ty TNHH NodeX Asia, cho rằng người lao động cần xây dựng lại nền tảng năng lực với công nghệ làm trung tâm. Việc biết sử dụng AI để hỗ trợ các công việc hằng ngày như tìm kiếm, xử lý dữ liệu hay soạn thảo đang tạo ra lợi thế cạnh tranh rất rõ rệt. Bên cạnh đó, các kỹ năng mềm như tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và ngoại ngữ thực dụng là những điểm tựa vững chắc giúp con người không bị máy móc thay thế.
Tại một chương trình liên quan đến AI diễn ra vào ngày 14/7, các chuyên gia đã chia sẻ nhiều góc nhìn sâu sắc về ứng dụng công nghệ. TS Trần Việt Hùng, nhà sáng lập kiêm CEO STEAM for Vietnam, cho rằng trong thời đại AI, thay vì cố gắng trở thành chuyên gia ở mọi lĩnh vực, mỗi người nên học cách trở thành "người quản lý" các tác nhân AI (AI Agent).
Theo TS Hùng, để "làm sếp" của AI, người lao động cần nắm vững ba kỹ năng cốt lõi. Đầu tiên là khả năng xác định mục tiêu và giao việc, bởi AI chỉ tạo ra kết quả tốt khi người dùng diễn đạt rõ yêu cầu, cung cấp đầy đủ bối cảnh và định hướng.
Kỹ năng thứ hai là tư duy phản biện và kiểm chứng để đối phó với những câu trả lời nghe có vẻ hợp lý nhưng chưa chắc đã chính xác của AI. Người dùng phải biết đánh giá, kiểm tra và liên tục đặt câu hỏi. Kỹ năng cuối cùng là biết làm việc cùng AI, bổ sung thông tin và điều chỉnh yêu cầu để hoàn thiện kết quả thay vì chấp nhận ngay đáp án đầu tiên.
Ông Hùng ví việc sử dụng AI giống như giao việc cho một em bé 6 tuổi; khi nhận được kết quả, người dùng không thể tin ngay mà phải kiểm tra, phản biện và hỏi lại cho đến khi thực sự yên tâm.
Ngay cả khi trả lời câu hỏi về việc dùng AI để sản xuất video ngắn, ông cũng khẳng định AI có thể hỗ trợ rà soát nguy cơ vi phạm bản quyền hay tiêu chuẩn cộng đồng, nhưng suy cho cùng, đó chỉ là công cụ hỗ trợ. Người dùng vẫn luôn phải là người chịu trách nhiệm kiểm chứng và đưa ra quyết định cuối cùng.
