Một người đàn ông 28 tuổi có tên Karl đang trải qua một hiện tượng thị giác hiếm gặp sau phẫu thuật não: anh nhìn thấy những đặc điểm trên khuôn mặt con mèo cưng xuất hiện ở người khác. Đôi mắt hình hạnh nhân, đồng tử lớn và cả những đường vằn đặc trưng của con vật đôi khi hòa vào khuôn mặt bạn bè, người quen hoặc những người anh nhìn thấy trên mạng.
Hiện tượng này còn diễn ra theo chiều ngược lại. Có lúc, Karl nhìn thấy đôi mắt của một người quen xuất hiện trên khuôn mặt con mèo của mình.
Trường hợp đặc biệt này được mô tả trong một nghiên cứu công bố trên tạp chí Cortex. Theo Brad Duchaine, tác giả chính của nghiên cứu và là nhà nghiên cứu tại Phòng thí nghiệm Nhận thức xã hội thuộc Đại học Dartmouth, trải nghiệm của Karl cho thấy những đặc điểm riêng lẻ trên khuôn mặt có thể được lấy ra từ ký ức và tác động đến cách con người nhìn nhận thế giới xung quanh.
Ký ức về mèo cưng xuất hiện trên khuôn mặt người khác
Theo thông tin từ Đại học Dartmouth, con mèo mướp xám tên Luna thường là khuôn mặt đầu tiên Karl nhìn thấy mỗi buổi sáng. Vào một số ngày, những đặc điểm của Luna tiếp tục xuất hiện trên khuôn mặt người khác, dù anh gặp họ trực tiếp hay nhìn thấy hình ảnh của họ trên mạng.
Nếu nhìn thấy một người trước, Karl cũng có thể mang theo những đặc điểm trên khuôn mặt người đó khi quan sát những người tiếp theo, thậm chí nhìn thấy chúng trên mặt Luna.
Để giúp hình dung trải nghiệm này, nhóm nghiên cứu của Brad Duchaine đã sử dụng trí tuệ nhân tạo để tạo ra những hình ảnh tái dựng. Trong nhiều tháng, các nhà khoa học điều chỉnh hình ảnh dựa trên phản hồi của Karl cho đến khi anh cảm thấy chúng thể hiện tương đối chính xác những gì mình từng nhìn thấy.
Đây không phải hình ảnh ghi lại trực tiếp những gì mắt Karl quan sát được, mà là những bản tái dựng dựa trên ký ức về trải nghiệm thị giác. Dù vậy, chúng giúp các nhà nghiên cứu có thêm cơ sở để tìm hiểu cách não bộ hình thành nhận thức về khuôn mặt.
Theo nhóm nghiên cứu, Karl có biểu hiện của hai tình trạng hiếm gặp. Thứ nhất là palinopsia, một hiện tượng khiến hình ảnh đã nhìn thấy trước đó tiếp tục tồn tại hoặc quay trở lại trong nhận thức thị giác. Thứ hai là prosopometamorphopsia (PMO), tình trạng khiến khuôn mặt bị biến dạng trong mắt người mắc phải.
PMO đôi khi được gọi là "hội chứng khuôn mặt quỷ". Tình trạng này có thể làm thay đổi hình dạng, vị trí, màu sắc hoặc kết cấu của các đặc điểm trên khuôn mặt. Tuy nhiên, trải nghiệm của Karl có điểm đáng chú ý: những đặc điểm được chuyển từ khuôn mặt này sang khuôn mặt khác hòa trộn khá tự nhiên. Khuôn mặt vẫn chuyển động bình thường khi anh thay đổi góc nhìn hoặc khoảng cách quan sát.
Mỗi đợt thường kéo dài nhiều giờ, đôi khi tiếp diễn suốt cả ngày. Đáng chú ý, Karl vẫn nhận ra những đặc điểm được chuyển sang từ khuôn mặt khác. Điều này khiến các nhà nghiên cứu cho rằng những thành phần riêng lẻ của khuôn mặt có thể được truy xuất từ ký ức thị giác dài hạn về con mèo hoặc bạn bè của anh.
Tổn thương não có thể làm thay đổi cách nhận diện khuôn mặt
Những thay đổi trong khả năng nhận diện khuôn mặt của Karl bắt đầu sau khi anh trải qua phẫu thuật loại bỏ một dị dạng động tĩnh mạch ở vùng thái dương sau bên phải của não. Đây là tình trạng các mạch máu kết nối bất thường và đan rối vào nhau.
Vùng não nói trên tham gia vào nhiều chức năng quan trọng, bao gồm xử lý ngôn ngữ, hình ảnh, ghi nhớ theo ngữ cảnh và nhận diện môi trường xung quanh. Vì vậy, việc phẫu thuật loại bỏ một phần mô não tại khu vực này có thể dẫn đến những thay đổi khó lường trong hoạt động nhận thức.
Karl không phải trường hợp duy nhất gặp hiện tượng bất thường liên quan đến nhận diện khuôn mặt sau tổn thương thần kinh.
Một báo cáo từ năm 1986 từng mô tả một phụ nữ 58 tuổi xuất hiện ảo giác sau đột quỵ. Bà nhìn thấy khuôn mặt của những hành khách trên xe buýt lần lượt biến thành khuôn mặt một con chó giống poodle, ngay sau khi quan sát con vật này. Hiện tượng xảy ra khoảng 4 tháng sau khi bà bị đột quỵ, khiến hoạt động tại vùng thái dương sau bên phải của não bị suy giảm.
Một trường hợp khác được công bố năm 2014 ghi nhận một phụ nữ gặp tình trạng biến dạng khuôn mặt sau đột quỵ. Trong mắt bà, người đối diện có thể trông già hơn, trẻ hơn, khuôn mặt sưng phù, bẩn thỉu hoặc nhăn nhó. Bệnh nhân đồng thời gặp khó khăn khi nhận diện người thân.
Báo cáo đăng trên tạp chí The Lancet năm 2024 cũng mô tả một người đàn ông 58 tuổi nhìn thấy khuôn mặt người khác bị kéo dài và xuất hiện những rãnh sâu khi gặp trực tiếp. Tuy nhiên, khi nhìn vào ảnh chụp, khuôn mặt lại trở về bình thường. Người này từng bị chấn thương đầu nghiêm trọng và có khả năng tiếp xúc với khí carbon monoxide, nhưng báo cáo không xác định được nguyên nhân gây ra hiện tượng.
Điểm đáng chú ý là dù nhìn thấy khuôn mặt bị biến dạng, bệnh nhân vẫn nhận ra danh tính của những người trước mặt và không hình thành niềm tin sai lệch về họ.
Các trường hợp trên cho thấy tổn thương thần kinh có thể làm thay đổi nhận thức về khuôn mặt theo nhiều cách khác nhau. Tuy nhiên, từng trường hợp riêng lẻ vẫn chưa đủ để giải thích chính xác cách não bộ tạo ra những hiện tượng thay thế hoặc biến dạng đặc điểm khuôn mặt.
Với trường hợp của Karl, các nhà nghiên cứu có thêm manh mối về mối liên hệ giữa ký ức và nhận thức thị giác. Những đặc điểm quen thuộc được lưu giữ trong trí nhớ dường như có thể xuất hiện trở lại và ảnh hưởng đến cách não bộ xử lý hình ảnh trước mắt.
Nghiên cứu không chỉ giúp giới khoa học hiểu thêm về cơ chế nhận diện khuôn mặt, mà còn đưa những trải nghiệm vốn khó diễn tả của người bệnh đến gần hơn với các bác sĩ và cộng đồng. Công trình được công bố trên tạp chí Cortex.
Đức Khương
