Một phần câu văn do ChatGPT gợi ý đã xuất hiện trong cuốn L'Inconnue du quai de Javel, tiểu thuyết vừa giúp nhà văn Philippe Jaenada giành Prix Goncourt 2026, giải thưởng văn học được theo dõi nhiều nhất tại Pháp.
Trên sóng France Inter ngày 4/11, một ngày sau lễ trao giải, nhà văn 62 tuổi cho biết đã sử dụng ChatGPT ba lần trong quá trình viết sách. Một lần là để cố ý cài một câu văn do công cụ này tạo ra nhằm trêu đùa độc giả; ông đã tiết lộ vị trí câu văn với các giám khảo ngay trong ngày nhận giải. Hai lần còn lại liên quan đến việc tra cứu và đưa một đoạn trả lời có tính hài hước của AI vào tác phẩm để châm biếm chính công cụ này.
Đến ngày 6/11, trong cuộc trò chuyện với RTL, Jaenada tiết lộ cụ thể hơn về chi tiết từng được giữ bí mật. Khi viết về một bức ảnh mà ông cho rằng có thể là chân dung Louise Cansot, ông muốn nối một cách nói sáo mòn bằng một cách nói sáo mòn khác. ChatGPT đưa ra gợi ý khiến ông bật cười và quyết định giữ lại. Nhà văn mô tả phần văn bản có AI tham gia chỉ dài chừng nửa câu.
Điểm đáng nói là tuyên bố của Jaenada được đưa ra ngay sau khi ban giám khảo giải thưởng văn học nước Pháp đã loại một tác phẩm khác với lý do có dùng AI. Hôm 25/9, Viện Hàn lâm Goncourt đã loại C'était ça ou mourir, tiểu thuyết đầu tay của Thélyson Orélien, khỏi danh sách xét giải. Thông cáo chính thức nêu hai nhóm vấn đề: những vụ đạo văn trước đây của tác giả bị phanh phui và các phân tích khiến viện cho rằng cuốn sách nhiều khả năng có phần lớn nội dung do AI tạo ra. Dù vậy, đây mới là kết luận của hội đồng giải thưởng, không phải một phán quyết tư pháp hay bằng chứng xác nhận rằng mọi câu chữ trong sách đều do máy viết.
Orélien đã phản đối cáo buộc về việc đã dùng AI viết bản thảo này. Vụ tranh cãi này rất khó ngã ngũ, bởi các công cụ nhận diện nội dung AI hoàn toàn có thể đưa ra kết quả sai. Trong khi đó, Jaenada khẳng định việc sử dụng AI của ông rất hạn chế và có chủ đích, không phải để giao cho công cụ viết thay cả cuốn tiểu thuyết. Tác phẩm đoạt giải của ông tái hiện vụ sát hại Louise Cansot tại Paris năm 1949.
Hai trường hợp khác nhau về mức độ sử dụng AI và những nghi vấn đi kèm, song sự tương phản vẫn đặt ra câu hỏi cho các giải thưởng văn học: đâu là ranh giới giữa hỗ trợ sáng tác, một trò đùa có chủ ý và việc để máy hỗ trợ trong quá trình tạo ra tác phẩm? Không có căn cứ nào để bảo đảm rằng Viện Hàn lâm Goncourt đã không áp dụng "tiêu chuẩn kép" cho hai tác phẩm trong vụ việc này.
Vân Anh
