Sau gần hai năm kể từ sản phẩm cuối cùng, Sơn Tùng M-TP chính thức trở lại với Come My Way trong sự chờ đợi của hàng triệu khán giả trong lẫn ngoài nước, sự kì vọng của cả thị trường về màn comeback từ nghệ sĩ top đầu thị trường. Với vị thế của nghệ sĩ sở hữu sức ảnh hưởng hàng đầu Vpop, việc mạng xã hội bùng nổ ngay sau thời điểm MV phát hành gần như là một điều tất yếu. Từ các nền tảng video, diễn đàn âm nhạc cho đến những cộng đồng văn hóa - xã hội, cái tên Sơn Tùng nhanh chóng phủ sóng các cuộc thảo luận trong đêm 28/5 cho đến thời điểm hiện tại. Tuy nhiên, khác với nhiều lần comeback trước đây khi trọng tâm thường xoay quanh âm nhạc, thời trang hay hình tượng nghệ sĩ, tâm điểm của Come My Way lần này lại nằm ở một yếu tố khác: văn hóa Việt Nam.
MV Come My Way
Đây cũng là lần đầu tiên sau gần chín năm, kể từ Lạc Trôi ra mắt năm 2017, Sơn Tùng mới đưa các chất liệu văn hóa Việt vào một sản phẩm âm nhạc một cách nổi bật đến như vây. Nếu Lạc Trôi từng tạo dấu ấn vô cùng mạnh mẽ bằng việc kết hợp hình ảnh cổ trang với tư duy sản xuất hiện đại, thì Come My Way tiếp tục mở rộng cách tiếp cận đó bằng một hệ thống biểu tượng dày đặc hơn và tham vọng hơn, thể hiện khát vọng đem văn hóa Việt ra quốc tế không hề giấu diếm của Sơn Tùng M-TP. Sự xuất hiện của những biểu tượng văn hóa nhanh chóng đưa những thảo luận của cộng đồng mạng vượt ra khỏi phạm vi âm nhạc đơn thuần để trở thành câu chuyện về bản sắc, văn hóa và cách một nghệ sĩ đại chúng lựa chọn kể câu chuyện Việt Nam trong thời đại toàn cầu hóa.
Nhưng cũng từ đây, một câu hỏi đáng chú ý bắt đầu xuất hiện. Giữa một bên là ca khúc tình yêu mang màu sắc quen thuộc của Sơn Tùng và một bên là hệ thống biểu tượng văn hóa Việt Nam được xây dựng công phu, liệu hai yếu tố ấy có thực sự thuộc về cùng một câu chuyện? Hay nói cách khác, Come My Way đang kể một câu chuyện về tình yêu nam nữ đơn thuần bằng các yếu tố văn hóa Việt Nam, hay đơn giản chỉ đang cố gắng đặt những biểu tượng văn hóa Việt Nam vào bên trong một câu chuyện tình yêu vốn có thể diễn tả bằng nhiều cách khác?
Hệ thống biểu tượng văn hóa Việt Nam dàn dựng công phu không thể phủ nhận
Dưới bàn tay của đạo diễn Phương Vũ (AntiantiArt), Come My Way được xây dựng như một không gian thị giác dày đặc các chất liệu văn hóa Việt Nam, trải dài từ lịch sử, nghệ thuật dân gian, kiến trúc, di sản cho đến những ký ức đời sống quen thuộc. Ngay từ những khung hình đầu tiên, biểu tượng Chim Lạc gắn liền với văn hóa Đông Sơn xuất hiện nổi bật giữa trung tâm thành phố Los Angeles, tạo nên sự tương phản giữa một biểu tượng cổ xưa của Việt Nam và không gian đô thị hiện đại bậc nhất thế giới, đánh dấu một “tuyên ngôn” mạnh mẽ của người nghệ sĩ trong việc đưa biểu tượng văn hóa phổ biến bậc nhất của Việt Nam đến một trung tâm giải trí hàng đầu thế giới. Đây có thể xem là một trong những khung hình đẹp nhất và ấn tượng nhất trong các sản phẩm âm nhạc đã ra mắt trong năm nay, thể hiện được đúng tầm vóc và tiềm lực khổng lồ của Sơn Tùng trong thời điểm hiện tại.
Xuyên suốt MV, mặt nạ Múa trò Xuân Phả - loại hình nghệ thuật dân gian có nguồn gốc từ Thanh Hóa - được sử dụng như một hình ảnh nhận diện mang tính chủ đạo. Bên cạnh đó, nhiều chi tiết mang màu sắc truyền thống khác cũng được lồng ghép như họa tiết rồng thời Lý, hình tượng chú trâu bằng ngọc xanh hay các chuyển động vũ đạo lấy cảm hứng từ chất liệu dân gian. Không chỉ dừng lại ở những biểu tượng lịch sử và nghệ thuật, MV còn mở rộng sang các hình ảnh gắn với đời sống văn hóa địa phương. Lễ hội đua bò Bảy Núi của An Giang xuất hiện như một lát cắt đặc trưng của vùng Tây Nam Bộ, trong khi nghệ thuật mô tô bay gợi nhắc đến những hội chợ, gánh xiếc lưu động từng gắn bó với ký ức của nhiều thế hệ người Việt kéo dài từ Bắc chí Nam.
Chi chít những biểu tượng văn hoá được đặt để trong MV Come My Way:
Về mặt không gian, di sản thế giới Tràng An - di sản thế giới hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam được UNESCO vinh danh, được lựa chọn làm một trong những bối cảnh quan trọng của MV với những khung hình thiên nhiên hùng vĩ được thể hiện bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại. Nhiều tác phẩm mỹ thuật cũng được lồng ghép vào các khung hình MV, với sự bảo trợ của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cũng thể hiện được tầm vóc và độ đầu tư mà Sơn Tùng cùng ekip Antiantiart dành cho Come My Way. Trước đó, hình ảnh Khuê Văn Các xuất hiện trong teaser cũng tiếp tục được tái hiện trong sản phẩm chính thức.
Tất cả tạo nên một hệ thống biểu tượng đa dạng, kết nối từ quá khứ đến hiện tại, từ di sản vật thể đến di sản phi vật thể, từ những hình ảnh mang tính quốc gia cho đến các chất liệu gắn với ký ức đời sống thường nhật của người Việt. Sơn Tùng cùng đội ngũ Antiantiart thực sự cũng “đẩy” độ mỹ cảm của các khung hình có yếu tố Việt Nam lên mức cao nhất có thể, chứng tỏ bản lĩnh của nghệ sĩ “top 1 server” Việt Nam được thăng hoa khi phối hợp với một trong những tổ đội đạo diễn xuất sắc nhất của nền giải trí Việt Nam.
Tất nhiên, vì là Sơn Tùng nên tất cả những kì vọng cao nhất, các “áp lực vô hình” mà cộng đồng mạng đặt ra cũng vượt xa các nghệ sĩ thông thường. Come My Way vẫn đang “càn quét” mạnh mẽ, đó là điều không thể phủ nhận song vẫn còn tồn tại ít nhiều những điều chưa thực sự trọn vẹn.
Điểm đáng chú ý nhất của Come My Way nằm ở sự lệch pha tương đối rõ giữa phần hình ảnh và phần âm nhạc. Nếu bóc tách riêng phần ca từ, đây vẫn là một bản nhạc về tình yêu khá quen thuộc trong thế giới sáng tác của Sơn Tùng M-TP. Bài hát xoay quanh những cảm xúc mãnh liệt của một người đang chìm trong hấp lực của tình yêu, với những câu hát mang màu sắc lãng mạn cùng ca từ hoa mỹ rất đậm chất của nam nghệ sĩ. Tình yêu trong Come My Way không được đặt trong một bối cảnh văn hóa, lịch sử hay xã hội cụ thể, mà tồn tại như một cảm xúc phổ quát có thể diễn ra ở bất kỳ đâu, với bất kỳ ai. Bản phối cũng thuần túy hiện đại, không sử dụng bất kì chất liệu truyền thống nào, khác với Lạc Trôi mà Sơn Tùng đã thực hiện gần 1 thập kỉ trước.
Trong khi đó, phần hình ảnh lại vận hành theo một hướng hoàn toàn khác. Chim Lạc, mặt nạ Xuân Phả, Tràng An, Khuê Văn Các, đua bò An Giang hay hàng loạt chất liệu dân gian liên tục xuất hiện với mật độ dày đặc, tạo nên một hệ quy chiếu văn hóa mang tính đặc thù của Việt Nam. Chính điều này tạo ra cảm giác "đường hình" và "đường tiếng" đang tồn tại như hai đường thẳng song song. Một bên là câu chuyện tình yêu mang tính cá nhân và phổ quát; bên còn lại là nỗ lực xây dựng một không gian văn hóa đậm đặc bản sắc dân tộc. Cả hai không mâu thuẫn với nhau, nhưng cũng không thực sự nâng đỡ hay giải thích cho nhau.
Đó cũng là lý do sau khi xem MV, nhiều khán giả nhớ đến các biểu tượng văn hóa nhiều hơn chính câu chuyện mà bài hát muốn kể. Những hình ảnh ấy đủ sức tạo ra ấn tượng thị giác mạnh mẽ, nhưng chưa chắc đã giúp người nghe hiểu rõ hơn về cảm xúc trong ca khúc. Ngược lại, nếu loại bỏ toàn bộ các yếu tố văn hóa và thay thế bằng một hệ hình ảnh khác, nội dung cốt lõi của bài hát dường như vẫn không thay đổi đáng kể. Thẳng thắn thừa nhận rằng phần hình ảnh rất tham vọng trong việc kể câu chuyện về bản sắc Việt Nam, nhưng phần âm nhạc, ca từ cho đến bản phối, cách sử dụng các âm thanh trong việc dựng nên ca khúc lại chưa bổ trợ cho yếu tố ấy.
Đưa văn hóa Việt Nam vào sản phẩm “chuẩn chỉnh” một cách "phá cách"
Nếu nhìn thuần túy ở khía cạnh nghiên cứu và chọn lọc chất liệu văn hóa, rõ ràng rất khó để tìm ra sai sót trong những lựa chọn mà Sơn Tùng và ê-kíp đưa ra cho Come My Way. Từ Chim Lạc, Xuân Phả, Tràng An, Khuê Văn Các cho đến đua bò An Giang, tất cả đều là những biểu tượng đã được công nhận rộng rãi về giá trị lịch sử, văn hóa và khả năng đại diện cho bản sắc Việt Nam - có lẽ trừ mặt nạ trò Xuân Phả vẫn còn tương đối lạ lẫm. Đây là những lựa chọn an toàn, dễ nhận diện và gần như không thể gây tranh cãi về tính chính danh.
Nếu ví việc sử dụng chất liệu văn hóa như làm một bài thi, thì Come My Way gần như chọn toàn bộ những đáp án, cách làm, “cách giải đề” được xem là chuẩn xác nhất. Chính vì vậy, cảm giác đầu tiên mà MV mang lại không phải là sự bất ngờ, mà là sự chuẩn chỉnh. Mọi thứ đều nằm trong phạm vi những gì công chúng thường nghĩ đến khi nhắc về văn hóa Việt Nam, và những gì cần xuất hiện trong một sản phẩm mang âm hưởng Việt Nam phối trộn với thẩm mỹ hiện đại.
Tuy nhiên, điều khiến câu chuyện trở nên đáng bàn lại nằm ở chính sự chuẩn chỉnh ấy. Bởi nếu đây là sản phẩm của một nghệ sĩ trẻ đang trong giai đoạn tìm kiếm bản sắc, lựa chọn những biểu tượng quen thuộc có thể là một điểm khởi đầu hợp lý. Nhưng với Sơn Tùng M-TP - nghệ sĩ có sức ảnh hưởng lớn bậc nhất Vpop, người từng nhiều lần tạo ra các cuộc dịch chuyển, thậm chí “cách mạng” trong ngành về tư duy sản xuất, hình ảnh và xu hướng thưởng thức âm nhạc Việt Nam - khán giả có quyền kỳ vọng nhiều hơn. Thứ khiến anh trở thành hiện tượng suốt hơn một thập kỷ qua là khả năng tạo ra những lựa chọn mà không ai nghĩ tới trước đó.
Cảm giác ấy càng rõ hơn nếu đặt Come My Way trong bối cảnh rộng hơn của âm nhạc và nghệ thuật Việt Nam trong khoảng hai năm trở lại đây. Trong quãng thời gian Sơn Tùng gần như vắng bóng khỏi đường đua âm nhạc, làn sóng khai thác chất liệu văn hóa Việt Nam đã phát triển với tốc độ đáng kinh ngạc. Văn hóa dân tộc không còn chỉ xuất hiện dưới dạng biểu tượng minh họa hay những hình ảnh mang tính nhận diện đơn thuần. Thay vào đó, nhiều nghệ sĩ đã bắt đầu tiếp cận văn hóa như một nguồn vật liệu sáng tạo vô tận để tái giải nghĩa và kể lại bằng ngôn ngữ đương đại theo cách cực kì ấn tượng. Khán giả chứng kiến sự bùng nổ của những dự án âm nhạc lấy cảm hứng từ tín ngưỡng dân gian, nghệ thuật trình diễn kết hợp chất liệu truyền thống với công nghệ sân khấu hiện đại, các sản phẩm thị giác khai thác văn hóa bản địa theo hướng đương đại hóa mạnh mẽ, hay những cuộc đối thoại mới giữa yếu tố dân gian và văn hóa đại chúng.
Điều đó cho thấy: trong khi rất nhiều nghệ sĩ trẻ đang cố gắng phá vỡ những cách tiếp cận quen thuộc đối với văn hóa Việt Nam, sản phẩm đánh dấu sự trở lại của ngôi sao lớn nhất thị trường lại lựa chọn đi theo con đường an toàn: sử dụng những biểu tượng đã được xã hội đồng thuận là đại diện cho văn hóa Việt Nam. Cách làm này chắc chắn hiệu quả về mặt truyền thông, bởi công chúng dễ dàng nhận ra và lập tức hiểu được thông điệp mà ê-kíp muốn gửi gắm. Nhưng ở chiều ngược lại, nó cũng khiến người ta đặt câu hỏi liệu một nghệ sĩ có sức ảnh hưởng như Sơn Tùng có nên dừng lại ở những lựa chọn "chuẩn chỉnh”, hay đáng ra phải là người mở thêm những cách nhìn mới về văn hóa Việt Nam trong thời đại hiện nay?
Không thể phủ nhận Sơn Tùng M-TP và ê-kíp đã dành nhiều công sức để nghiên cứu, tuyển chọn và đưa vào tác phẩm một hệ thống biểu tượng có tính đại diện cao cho bản sắc dân tộc. Cũng không thể phủ nhận việc một trong những nghệ sĩ có sức ảnh hưởng lớn nhất Việt Nam lựa chọn đặt văn hóa Việt Nam vào trung tâm chiến dịch comeback của mình là một tín hiệu tích cực đối với thị trường giải trí trong nước.
Vẫn có nhiều chỗ Sơn Tùng phá cách. Điển hình như nam ca sĩ đem biểu tượng chim Lạc bay giữa Los Angeles, ngạo nghễ đứng cạnh siêu xe hiện đại trong khung hình cùng Tyga. Trang phục Sơn Tùng diện trong MV kết hợp phong cách truyền thống với cách phối hiện đại, thời thượng, trưng dụng cả đồ hiệu xa xỉ.
Tuy nhiên, sự phá cách này chỉ dừng ở mặt hình thức, cách đặt để hình ảnh cho mỗi biểu tượng, mà không hẳn mang đến lăng kính mới để khám phá câu chuyện bản sắc. Thay vì tạo ra một góc nhìn mới, MV phần nào tái khẳng định những gì công chúng vốn đã xem là đại diện cho Việt Nam từ lâu, tất nhiên ở một “phiên bản premium, cao cấp”.
Và có lẽ đó cũng là điều khiến Come My Way vừa đáng ghi nhận, vừa để lại đôi chút tiếc nuối. Sau gần chín năm kể từ Lạc Trôi, Sơn Tùng đã quay trở lại với văn hóa Việt Nam bằng một sản phẩm tham vọng và giàu tính biểu tượng. Vớ vị thế của nghệ sĩ từng nhiều lần thay đổi cuộc chơi của Vpop, công chúng rõ ràng có thể kì vọng và hi vọng vào Sơn Tùng nhiều hơn thế nữa!
Điều này càng chứng minh rằng, Sơn Tùng luôn là cái tên hấp dẫn nhất của nhạc Việt, và mọi người hi vọng và chờ đợi, khát khao các sản phẩm mới của Sơn Tùng ra sao. Với tiềm lực khổng lồ tích lũy của Sơn Tùng suốt hơn 1 thập niên làm nghề, anh còn nhiều cơ hội tự thân để mang các giá trị văn hóa Việt Nam đi xa.
Minh Khôi
