Nhu cầu tìm hiểu và ứng phó với hiện tượng "thời tiết không gian" đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết đối với sự sinh tồn của hạ tầng công nghệ toàn cầu. Khi một cơn bão Mặt Trời tấn công Trái Đất, nó không đơn thuần là một hiện tượng thiên văn kỳ thú, mà là một mối đe dọa trực tiếp có thể làm gián đoạn toàn bộ mạng lưới điện và hệ thống định vị vệ tinh vốn là mạch máu của cuộc sống hiện đại.
Hiện nay, hành tinh chúng ta đang trải qua một trong những giai đoạn hoạt động Mặt Trời dữ dội nhất trong hai thập kỷ, buộc các nhà khoa học quốc tế phải chạy đua với thời gian để tìm kiếm những giải pháp quan sát đột phá.
Nhìn lại lịch sử, những bài học về sự tàn phá của Mặt Trời vẫn còn nguyên giá trị cảnh báo. Vào năm 1989, một vụ phun trào khối lượng vành (CME) đã khiến tỉnh Quebec của Canada bị cắt điện hoàn toàn trong chín giờ liên tiếp, gây thiệt hại hàng chục triệu đô la. Gần đây nhất, vào tháng 5 năm 2024, một chuỗi bão Mặt Trời đã khiến hàng nghìn vệ tinh quỹ đạo thấp rơi rụng độ cao đột ngột, gây thiệt hại riêng cho nông dân Mỹ tới 500 triệu đô la do mất tín hiệu GPS.
Tuy nhiên, tất cả những sự kiện này vẫn chưa thể so sánh với sự kiện Carrington năm 1859. Khi đó, dòng điện từ bão Mặt Trời mạnh đến mức làm cháy các văn phòng điện tín và gây thương tích cho nhân viên vận hành tại Mỹ và châu Âu. Trong kỷ nguyên số ngày nay, một sự kiện tương tự Carrington sẽ dẫn đến những thảm họa kinh tế và xã hội không thể lường trước.
Chìa khóa để ngăn chặn thảm họa nằm ở việc quan sát vành nhật hoa - lớp khí quyển ngoài cùng của Mặt Trời, nơi khởi phát của các vụ CME. Tuy nhiên, vành nhật hoa luôn bị lu mờ trước ánh sáng rực rỡ từ bề mặt Mặt Trời.
Các thiết bị hiện nay như kính lọc sắc trên tàu Soho 4 hay vệ tinh Proba-3 của châu Âu, mặc dù rất hiện đại, vẫn chưa thể cung cấp hình ảnh chi tiết về các lớp sâu nhất của khí quyển Mặt Trời do những hạn chế về nhiễu sáng và tạo ảnh nhân tạo.
Trước thực trạng đó, sứ mệnh Mesom (Moon-enabled Sun Occultation Mission) đã được đề xuất như một giải pháp thay đổi cuộc chơi. Thay vì cố gắng tạo ra những đĩa che nhân tạo nhỏ hẹp, các kỹ sư từ Anh, dẫn đầu là Steve Eckersley và Stephen Kemble từ Airbus, đã đưa ra ý tưởng sử dụng Mặt Trăng làm vật che khuất tự nhiên.
Bằng cách điều khiển một vệ tinh nhỏ bay vào vùng bóng tối do Mặt Trăng đổ xuống, các nhà khoa học có thể tái tạo hoàn hảo điều kiện nhật thực toàn phần trong không gian, nhưng với độ tinh khiết cao hơn nhiều vì không bị ảnh hưởng bởi bầu khí quyển của Trái Đất.
Mặt Trăng là một "đĩa che" lý tưởng nhờ hình dạng gần như cầu hoàn hảo và sự thiếu vắng bầu khí quyển dày. Khái niệm Mesom cho phép thu thập các phép đo chất lượng cao về vành nhật hoa bên trong mỗi tháng một lần với thời gian quan sát kéo dài tới 48 phút.
Đây là một bước nhảy vọt so với các sự kiện nhật thực tự nhiên trên Trái Đất, vốn chỉ kéo dài vài phút và xảy ra rải rác. Theo tính toán, Mesom có thể cung cấp 400 phút dữ liệu độ phân giải cao chỉ trong hai năm hoạt động - một khối lượng thông tin mà những người săn nhật thực trên Trái Đất phải mất hơn 80 năm mới thu thập đủ.
Sứ mệnh này hiện đang nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ Cơ quan Vũ trụ Anh và một liên minh quốc tế gồm các đại học danh tiếng từ Mỹ, Úc và Tây Ban Nha. Với kế hoạch phóng vào thập niên 2030, Mesom không chỉ là một dự án nghiên cứu thuần túy mà còn là một lá chắn công nghệ quan trọng.
Việc giải mã cách thức plasma nóng bị kìm hãm và giải phóng trong vành nhật hoa sẽ giúp con người đưa ra các dự báo thời tiết không gian chính xác, từ đó chủ động bảo vệ hệ thống công nghệ toàn cầu trước những cơn thịnh nộ từ không gian sâu thẳm. Mesom thực sự là một cơ hội ngàn năm có một để nhân loại nắm giữ thế chủ động trước ngôi sao mẹ của mình.
Đức Khương
