Trong những hội nghị quốc tế, khi hàng trăm, thậm chí hàng nghìn người cùng đeo tai nghe và chăm chú dõi theo từng câu nói của diễn giả, ít ai để ý rằng phía sau lớp kính cách âm là một “cuộc chạy nước rút” căng thẳng đến nghẹt thở. Ở đó, mỗi giây trôi qua đều mang theo áp lực của tốc độ, độ chính xác và trách nhiệm khi chỉ cần chậm một nhịp, sai một từ, cả thông điệp có thể rẽ sang hướng khác.
Đó là cuộc đua của những người làm công việc dịch cabin.
Phiên dịch cabin với nhiều người vẫn thường được hình dung là công việc “ngồi yên một chỗ, nghe và nói lại”. Nhưng với những người thực sự ở trong nghề, đó là một trong những công việc đòi hỏi não bộ hoạt động ở cường độ cao nhất, nơi không có chỗ cho do dự, cũng không có quyền sửa sai. Bạn chỉ có chưa đến một giây để nghe - hiểu - chuyển ngữ - nói, tất cả diễn ra đồng thời, liên tục, không được phép ngắt quãng.
Vivian Đặng (SN 2000, tên thật Đặng Hồng Cẩm Vân), người đã có 6 năm làm nghề phiên dịch cabin và MC tam ngữ (Việt - Anh - Trung), hiểu rõ hơn ai hết cảm giác ấy. Từ những trải nghiệm của một phiên dịch viên cabin đứng ở “điểm nóng” giữa ngôn ngữ và tư duy, Vivian đã bóc tách những góc khuất ít người thấy trong nghề.
Những “cái khó” của dịch cabin bằng cách đó đã hiện ra một cách rõ ràng hơn rất nhiều.
0,5 giây quyết định “cái khó” của nghề dịch cabin
6 năm trong nghề, Vivian từng đảm nhiệm nhiều vai trò khác nhau tại các sự kiện song ngữ, từ dẫn chương trình đến phiên dịch. Thế nhưng, khi được hỏi đâu là hình thức vừa tạo áp lực lớn nhất, vừa khiến cô gắn bó và say nghề nhất, Vivian gần như không cần suy nghĩ mà chọn ngay MC song ngữ kết hợp phiên dịch cabin.
Theo Vivian, càng yêu nghề, cô càng nhìn rõ những thử thách khắc nghiệt phía sau lớp kính cabin. Phiên dịch cabin là công việc không cho phép sai sót và cũng không tồn tại khái niệm “chờ thêm một chút để nghĩ”. Mỗi thông tin được truyền đi chỉ cho người dịch vỏn vẹn khoảng 0,5 đến 1 giây để tiếp nhận, xử lý và chuyển ngữ. Vivian ví áp lực ấy giống như việc vừa lái xe ở tốc độ cao, vừa phải đọc bản đồ, đồng thời vẫn giữ giọng nói điềm tĩnh để giải thích lộ trình cho hành khách và mọi thứ diễn ra cùng lúc, liên tục và không có chỗ cho sự chần chừ.
Áp lực ấy không chỉ đến từ tốc độ mà còn từ yêu cầu khắt khe về tư duy. Một thông dịch viên cabin giỏi không đơn thuần là người giỏi ngoại ngữ mà bạn cần một cái đầu lạnh và khả năng đa nhiệm cực độ.
“Bạn phải nghe, hiểu, chuyển ngữ và nói cùng một lúc. Đặc biệt là sự nhạy bén về văn hóa và bối cảnh (context). Đây là điều mà máy móc chưa thể chạm tới, nhất là khi diễn giả dùng ca dao tục ngữ hoặc những câu nói mang tính hàm ý. Khi đó, phiên dịch cabin chính là cầu nối để người nghe thực sự hiểu được ý của diễn giả”, Vivian chia sẻ.
Để đạt đến trình độ hiện tại, Vivian phải lên kế hoạch học tập cực gắt gao. Thay vì học ngoài ngữ theo kiểu “nhồi nhét”, cô chọn phương pháp “đắm mình” trong ngôn ngữ. Mỗi ngôn ngữ đều gắn liền với một hệ tư duy và một nền văn hóa hàng ngàn năm. Vì vậy, học ngôn ngữ không chỉ là ghi nhớ từ vựng hay cấu trúc câu mà còn là học về lịch sử, về con người và những biến động của chính ngôn ngữ ấy. Chính quá trình đó mang lại cho người học những góc nhìn hoàn toàn khác khi tiếp cận và giải quyết một vấn đề.
Cách “đắm mình” ấy được cô cụ thể hóa bằng những thói quen rất đời thường nhưng hiệu quả: “Mình xem phim, đọc báo và còn xem những kênh chia sẻ kiến thức hàn lâm bằng chính ngôn ngữ đó để vừa bổ trợ tri thức, vừa hoàn thiện ngoại ngữ”.
Không chỉ tiếng Anh, Vivian Dang còn thuần thục tiếng Trung và chính điều đó khiến cô có thể đảm nhận tốt vai trò của một MC tam ngữ Việt - Anh - Trung. Làm việc với nhiều ngôn ngữ cùng lúc, não bộ đôi khi cũng “biểu tình” và cô không né tránh điều đó: “Đôi khi tiếng Trung và tiếng Anh nhảy múa trong đầu mình. Nhưng đó là dấu hiệu não bộ đang kết nối mạnh mẽ. Trong tiếng Anh có từ ‘polyglot’- người biết nhiều ngôn ngữ. Khi đó, bán cầu não sẽ hoạt động hết công suất và trở nên cực kỳ linh hoạt, nên đó là chuyện hoàn toàn bình thường”.
Với cô, giá trị lớn nhất của việc giỏi ba ngôn ngữ không chỉ nằm ở kỹ năng mà là ở những “cuộc đời” khác nhau mà ngôn ngữ mở ra: “Nó cho mình 3 cuộc đời. Mình hiểu được sự sâu sắc của tiếng Việt, sự logic của tiếng Anh và sự uyển chuyển của tiếng Trung. Điều đó mở ra những tệp khách hàng và cơ hội mà nếu chỉ có một ngôn ngữ, mình sẽ không bao giờ chạm tới được”.
Sau lớp kính cabin, mọi thứ diễn ra trong im lặng và tốc độ. Đây là công việc đòi hỏi bản lĩnh, trí tuệ và cả sự bền bỉ. Chỉ khi đứng trong “0,5 giây” ấy, người ta mới hiểu làm nghề dịch cabin không chỉ là dịch ngôn ngữ, nó còn là dịch cả tư duy và văn hóa.
Kiếm 20 triệu đồng/ngày không khó, nhưng…
Nhắc đến phiên dịch cabin, không ít người lập tức nghĩ đến những con số thu nhập “nghe là choáng”. Vivian tiết lộ, những con số thu nhập “nghìn đô” của nghề phiên dịch cabin được lan truyền trên thị trường là có thật, nhưng thường chỉ xuất hiện ở nhóm phiên dịch viên cực kỳ cao cấp, tham gia các hội nghị thượng đỉnh hoặc làm việc trong những lĩnh vực chuyên sâu, hẹp như y sinh hay luật pháp quốc tế. Ở mặt bằng chung hơn, phiên dịch viên cabin có kinh nghiệm vẫn có thể đạt mức thu nhập đáng mơ ước, song đổi lại là cường độ làm việc và khối lượng chuẩn bị rất lớn.
“Với phiên dịch viên cabin có kinh nghiệm, mức phí thường dao động từ 300 - 800 USD/ngày (7 - 20 triệu đồng) tùy tính chất. Tuy nhiên, đằng sau một ngày đứng trên sân khấu hay trong cabin là một tuần nghiên cứu tài liệu ròng rã, standby từ rất sớm để xem trước flow chương trình”, nữ phiên dịch viên chia sẻ.
Chính phần việc “hậu trường” ấy mới là cái khó lớn nhất của nghề. Bởi khi khán giả chỉ thấy một ngày làm việc ngắn ngủi, còn người trong cabin thì đã phải chuẩn bị suốt nhiều ngày để đảm bảo từng câu chữ được truyền tải chính xác, trọn vẹn và không có chỗ cho sai sót.
Thu nhập cao cũng đồng nghĩa với việc nghề phiên dịch cabin luôn đứng trước những áp lực mới, trong đó có nỗi lo mang tên AI. Khi các công cụ dịch tự động ngày càng phổ biến và chính xác hơn, câu hỏi về nguy cơ bị thay thế trở thành mối bận tâm chung của không ít người làm nghề.
Tuy vậy, Vivian nhấn mạnh AI hiện nay chỉ thực sự phù hợp với những công việc mang tính cơ bản như dịch văn bản đơn giản, dịch hiện trường ở mức độ phổ thông hoặc các cuộc họp nội bộ thiên về truyền tải thông tin. Với những bối cảnh đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối và sự tinh tế trong ngôn ngữ, yếu tố con người vẫn giữ vai trò quyết định.
“Những buổi đàm phán thương mại cần sự tinh tế, các sự kiện truyền cảm hứng cần cảm xúc và tone giọng hay những hội nghị mà ‘sai một li đi một dặm’ thì con người vẫn là chốt chặn cuối cùng. Đặc biệt, với những hội nghị cấp cao, AI càng không thể thay thế được con người.
Là người trong cuộc, mình không lo AI lấy mất việc, mình chỉ lo những người làm nghề không biết dùng AI sẽ bị tụt lại phía sau, vì hiện tại AI là một trợ lý ảo quá tuyệt vời cho rất nhiều nghề, không riêng gì phiên dịch”, Vivian chia sẻ.
Những cú sốc khi… khởi nghiệp
Nhắc đến Vivian Đặng trong giới ngôn ngữ, nhiều người nhớ tới hình ảnh một phiên dịch viên cabin xuất hiện tại các hội nghị lớn, với phong thái điềm tĩnh và khả năng xử lý ngôn ngữ cực nhanh. Thế nhưng, ít ai biết rằng song song với công việc dịch thuật áp lực cao ấy, Vivian còn lựa chọn một con đường khó khăn hơn, đó chính là khởi nghiệp trong lĩnh vực đào tạo ngoại ngữ. Cô là chủ của một trung tâm tiếng Anh có tên The V Language với 2 cơ sở tại TP.HCM.
Quyết định khởi nghiệp của Vivian không đến từ cảm hứng nhất thời, nó được hình thành qua nhiều năm “lăn lộn” với nghề. Trong quá trình đi dịch tại các hội nghị, diễn đàn lớn nhỏ, Vivian dần nhận ra một khoảng cách rõ ràng giữa việc học ngoại ngữ theo hướng hàn lâm và khả năng ứng dụng trong môi trường thực tế. Khoảng cách ấy là lý do khiến rất nhiều người học ngoại ngữ nhiều năm nhưng vẫn không thể giao tiếp, không dám mở lời hay bước ra khỏi “vùng an toàn” của sách vở.
Chia sẻ về động lực bắt đầu, Vivian Dang nói: “Sự tự tin của mình đến từ việc ‘va chạm’ sớm. Khi đi dịch, mình thấy được khoảng cách giữa việc học ngôn ngữ hàn lâm và việc ứng dụng thực tế. The V Language ra đời từ mong muốn rút ngắn khoảng cách đó cho các bạn trẻ”.
Không chỉ có vậy, ngay từ khi còn học cấp ba, cô đã quan sát thấy rất nhiều bạn bè xung quanh không thể nói tiếng Anh, đơn giản vì các bạn học trong môi trường thiếu cơ hội tiếp xúc với người nước ngoài. Việc sớm có cơ hội giao tiếp, cùng với những phương pháp học ngoại ngữ mang tính khoa học, đã giúp Vivian xây dựng được sự tự tin khi sử dụng ngôn ngữ. Từ đó, cô bắt đầu chia sẻ lại cho những người xung quanh, rồi từng bước gom góp tiền để mở những lớp học tiếng Anh đầu tiên, ban đầu chỉ thu mức phí… tượng trưng.
“Khi đó mình chỉ nghĩ rất đơn giản là chia sẻ lại những gì mình thấy hiệu quả. Sau này, khi tận dụng mạng xã hội để truyền thông và lan tỏa những giá trị, mình nhận được sự ủng hộ của nhiều người hơn và trung tâm của mình bắt đầu lớn dần lên”, Vivian cho hay.
Mục tiêu rõ ràng nhưng như bao người, con đường khởi nghiệp của Vivian không bằng phẳng. Với nữ phiên dịch viên, khoảnh khắc “vỡ mộng” đến khi cô nhận ra năng lực chuyên môn không thể bảo chứng cho khả năng quản trị: “Đó là khi mình nhận ra giỏi dịch thuật không có nghĩa là giỏi quản trị. Những đêm thức trắng để cân đối dòng tiền, nhân sự… mình mới hiểu khởi nghiệp là bài toán sống còn mỗi ngày, chứ không phải hình ảnh CEO lung linh trên mạng”.
Trong quá trình ấy, Vivian cũng thẳng thắn nhìn nhận sai lầm lớn nhất của bản thân là ôm đồm quá nhiều việc vì sợ bỏ lỡ cơ hội. Việc cố gắng làm tất cả mọi thứ, thay vì tin tưởng và phân quyền cho đội ngũ, đã khiến cô chịu không ít áp lực cả về tinh thần lẫn sức lực.
Dù vậy, điều khiến Vivian Dang tiếp tục không phải là mong muốn chứng minh bản thân mà là những khoảnh khắc rất cụ thể và đời thường. Đặc biệt, niềm tin ấy càng được củng cố khi cô chứng kiến học viên đạt điểm cao trong các kỳ thi quốc tế, hoàn thiện hồ sơ và chạm tới giấc mơ vào các trường đại học trong nước lẫn trên thế giới.
“Khi nhìn thấy các bạn đạt được ước mơ học tập, mình biết mình đã góp một phần nhỏ để xây dựng nên một con đường tương lai dài hạn cho những công dân toàn cầu”, cô nói.
Theo Vivian, người học ngoại ngữ ngày nay cần học cách biến AI thành trợ lý, tận dụng công nghệ để làm việc hiệu quả hơn, đồng thời rèn luyện tư duy phản biện để kiểm chứng và làm chủ kết quả mà AI mang lại. Với các phiên dịch viên tương lai, cô nhấn mạnh rằng con đường bền vững là trở thành chuyên gia tư vấn ngôn ngữ và văn hóa, đồng thời trang bị thêm một chuyên ngành dọc như kinh tế, y tế hay công nghệ để tạo ra giá trị không thể thay thế.
“Trong thời đại AI, thứ đắt giá nhất chính là sự tử tế và cái tâm của người làm nghề. Đừng sợ công nghệ, hãy sợ mình ngừng tò mò”.
Ảnh: NVCC
Đông - Design: Tuấn Quỳnh
