Công nghệ từng được kỳ vọng là chìa khóa giải phóng con người khỏi lao động nặng nhọc và những lo toan sinh tồn. Tuy nhiên, trong thực tế, khi khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển, cảm giác phổ biến lại là kiệt sức, căng thẳng và bất an. Sự nghịch lý này có thể được lý giải rõ nét thông qua một phép ẩn dụ tưởng chừng rất đời thường: con gà.
Thực tế cho thấy, việc lái một chiếc ô tô sang trọng đến công sở ngày nay dường như không mang lại sự thư thái hơn so với việc đạp xe trên những con đường thập niên 80. Sự ưu việt về điều kiện sống không tỉ lệ thuận với chỉ số hạnh phúc, mà trái lại, nó đang làm dày thêm những lớp lo âu thường trực.
Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, gà được nuôi thả trong không gian gia đình. Mặc dù điều kiện sống không hoàn hảo, thức ăn không ổn định, nguy hiểm luôn rình rập, nhưng chính trong môi trường đó, gà có thể thực hiện đầy đủ các hành vi bản năng như kiếm ăn, giao phối, thiết lập trật tự xã hội và tương tác với môi trường tự nhiên. Cộng đồng gà hình thành cấu trúc ổn định, có phân cấp, có hợp tác, có vai trò rõ ràng. Vòng đời của gà kéo dài, nhịp sống chậm và tương đối hài hòa với tự nhiên.
Ngược lại, gà công nghiệp hiện đại được đặt trong điều kiện vật chất tối ưu. Nhiệt độ, ánh sáng, thức ăn, nước uống đều được kiểm soát chính xác bằng công nghệ. Rủi ro từ thiên địch gần như bị loại bỏ. Tuy nhiên, cái giá phải trả là sự tước đoạt hoàn toàn hành vi tự nhiên. Không gian sống bị co nén, môi trường đơn điệu, cảm giác bị kiểm soát liên tục. Gà lớn nhanh bất thường, vòng đời bị rút ngắn tối đa, đổi lại là trạng thái căng thẳng kéo dài và các biểu hiện hành vi bất thường.
Sự tương đồng giữa đời sống hiện đại và "chuồng gà công nghiệp" khiến nhiều người không khỏi bàng hoàng. Những thành phố bê tông cốt thép hiện đại đôi khi không khác gì những trang trại chăn nuôi khổng lồ.
Điểm mấu chốt nằm ở mục tiêu của công nghệ. Công nghệ không được sử dụng để tối đa hóa hạnh phúc của gà, mà để tối đa hóa sản lượng thịt và trứng. Khi hiệu suất trở thành tiêu chí tối thượng, mọi yếu tố không trực tiếp phục vụ mục tiêu đó đều bị loại bỏ, kể cả sự thoải mái và tự do.
Phép so sánh này phản chiếu rõ nét vào đời sống con người hiện đại. Thành phố bê tông với nhịp sống dồn dập, môi trường làm việc được thiết kế tối ưu về năng suất, các gói lương thưởng được tính toán chi li như khẩu phần thức ăn.
Công nghệ thông tin khiến ranh giới giữa công việc và đời sống cá nhân gần như biến mất. Rời khỏi văn phòng không còn đồng nghĩa với kết thúc công việc. Một tin nhắn, một cuộc họp trực tuyến có thể kéo con người trở lại guồng quay lao động bất cứ lúc nào.
Cùng lúc, hiệu suất làm việc của con người ngày càng bị dữ liệu hóa. Thuật toán đo lường từng bước di chuyển của người giao hàng, từng nhịp của dây chuyền sản xuất, từng chỉ số đầu ra của lao động trí óc. Con người không chỉ làm việc nhiều hơn mà còn làm việc dưới sự giám sát liên tục, nơi mọi sai lệch đều có thể bị phát hiện và quy đổi thành áp lực.
Công nghệ khiến ranh giới giữa làm việc và nghỉ ngơi sụp đổ. Internet giúp làm việc từ xa nhưng cũng khiến công việc xâm nhập vào mọi ngóc ngách đời sống qua các nhóm chat. Hiệu suất lao động bị định lượng hóa và thúc đẩy bởi dữ liệu. Tài xế giao hàng bị kẹt trong thuật toán, công nhân bị gắn chặt vào dây chuyền sản xuất với các chỉ số KPI chính xác.
Toàn cầu hóa và công nghệ thông tin còn đặt mỗi cá nhân vào mạng lưới cạnh tranh rộng lớn chưa từng có. Không còn là cạnh tranh trong phạm vi làng xã hay quốc gia, mà là cạnh tranh xuyên biên giới. Sự dịch chuyển của một mắt xích trong mạng lưới có thể tạo ra áp lực lan tỏa đến mọi người tham gia. Điều này khiến cảm giác bất an trở thành trạng thái thường trực.
Áp lực còn bắt đầu từ rất sớm, trong giáo dục, bùng nổ tri thức khiến chuẩn mực học vấn liên tục bị nâng cao. Những gì từng được coi là thành tựu nay trở thành điều tối thiểu. Việc đầu tư thời gian, tiền bạc và năng lượng cho giáo dục ngày càng lớn, nhưng không đảm bảo đầu ra tương xứng, làm gia tăng cảm giác bất ổn cho cá nhân và gia đình.
Khác với gà công nghiệp, con người vẫn giữ được khả năng nhận thức và phản kháng. Chính sự đấu tranh đó đã tạo ra các thiết chế xã hội như luật lao động, phúc lợi và nhân quyền, ngăn chặn việc khai thác đến mức cực đoan. Tuy vậy, trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh hơn các cơ chế điều chỉnh xã hội, cảm giác mệt mỏi và lo âu vẫn là thực tế khó phủ nhận.
Mạng lưới cạnh tranh toàn cầu khiến cá nhân không thể đứng ngoài cuộc. Sự phát triển của thông tin và logistics gắn kết mọi người vào một mạng lưới mà ở đó, sự biến động của một mắt xích sẽ tạo ra áp lực lên tất cả các mắt xích khác.
Câu hỏi đặt ra không còn là công nghệ có nên phát triển hay không, mà là con người sẽ sử dụng công nghệ để tối ưu hóa điều gì. Nếu hạnh phúc tiếp tục bị xem là yếu tố phụ, nguy cơ “chuồng gà hiện đại” đối với chính con người sẽ không còn là một phép ẩn dụ, mà trở thành trải nghiệm sống hàng ngày.
Đức Khương
