Đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn (sinh ngày 9/6/1953) - người đứng sau bộ phim kinh điển Đất Phương Nam - vừa qua đời vào ngày 22/10, để lại niềm tiếc thương đối với khán giả và những người làm nghề. Trong sự nghiệp kéo dài nhiều thập kỷ, ông không chạy theo số lượng tác phẩm mà dành nhiều tâm huyết cho từng dự án.
52 năm làm nghề, chỉ 3 bộ phim, cố đạo diễn đã ghi dấu ấn bằng những tác phẩm giàu giá trị nghệ thuật, đậm bản sắc văn hóa Việt Nam và trở thành một tên tuổi kỳ cựu, có dấu ấn riêng của màn ảnh Việt.
Một trong những tác phẩm tiêu biểu của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn là Tuổi Thơ Dữ Dội, ra mắt năm 1988. Phim là câu chuyện kể câu chuyện về những thiếu niên tham gia kháng chiến chống thực dân Pháp được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Phùng Quán. Bộ phim gây tiếng vang nhờ cách khai thác thế giới trẻ thơ giữa chiến tranh, nơi những đứa trẻ vừa mang nét hồn nhiên, trong trẻo vừa phải đối diện với mất mát, hiểm nguy và những lựa chọn vượt quá tuổi đời.
Tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 9 năm 1990, tác phẩm giành Bông Sen Bạc, đồng thời mang về cho Nguyễn Vinh Sơn giải Đạo diễn xuất sắc. Bộ phim cũng góp phần khẳng định tên tuổi của ông trong giới làm nghề, trở thành một dấu mốc đáng nhớ của điện ảnh Việt Nam khi khai thác đề tài chiến tranh từ góc nhìn trẻ em.
Nếu Tuổi thơ dữ dội mang không khí bi tráng của một thời lịch sử, Đất Phương Nam lại mở ra một thế giới giàu màu sắc văn hóa, thiên nhiên và tình người. Chuyển thể từ tiểu thuyết Đất Rừng Phương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi, bộ phim truyền hình phát sóng năm 1997 theo chân cậu bé An trong hành trình lưu lạc qua vùng sông nước Nam Bộ.
Dưới bàn tay dàn dựng của Nguyễn Vinh Sơn, miền Tây hiện lên không chỉ qua những cánh đồng, dòng sông, rừng tràm hay những chuyến xuồng len lỏi giữa thiên nhiên mà còn qua tính cách phóng khoáng, hào sảng và nghĩa tình của người dân nơi đây. Hành trình của An trở thành sợi dây kết nối những phận người, những mảnh đời và những câu chuyện về lòng tốt, sự cưu mang giữa thời cuộc nhiều biến động.
Bên cạnh câu chuyện giàu cảm xúc, bộ phim còn ghi dấu ấn nhờ phần âm nhạc đậm chất Nam Bộ, đặc biệt là ca khúc Bài Ca Đất Phương Nam. Sự kết hợp giữa hình ảnh, âm nhạc và chất liệu văn hóa bản địa đã tạo nên sức sống lâu dài cho tác phẩm.
Sau gần ba thập kỷ, hình ảnh bé An, thằng Cò cùng những nhân vật như ông Ba Ngù, Võ Tòng vẫn được nhiều khán giả nhớ đến. Bộ phim cũng trở thành một trong những tác phẩm truyền hình tiêu biểu khi nhắc tới hành trình phát triển của phim Việt, góp phần đưa câu chuyện và văn hóa Nam Bộ đến gần hơn với đông đảo người xem.
Đến năm 2008, Nguyễn Vinh Sơn trở lại với điện ảnh qua Trăng Nơi Đáy Giếng, bộ phim lấy bối cảnh Huế, xoay quanh cuộc đời cô giáo Hạnh do diễn viên Hồng Ánh thủ vai. Tác phẩm này đi sâu vào những ràng buộc trong đời sống hôn nhân, thân phận người phụ nữ và những bi kịch âm thầm phía sau vẻ ngoài bình lặng. Trăng Nơi Đáy Giếng được đánh giá cao bởi cách kể chuyện tiết chế, nhịp điệu chậm rãi và không gian văn hóa Huế được tái hiện giàu dụng ý.
Tác phẩm cũng giành giải Bông Sen Bạc cho phim truyện điện ảnh tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 16 năm 2009. Phim cũng được giới thiệu tại các liên hoan phim quốc tế, góp phần đưa câu chuyện về thân phận người phụ nữ Việt Nam đến với khán giả ngoài nước. Vai diễn cô Hạnh còn giúp Hồng Ánh giành giải Nữ diễn viên xuất sắc tại Liên hoan phim Dubai năm 2008.
Dù không có số lượng tác phẩm đồ sộ, Nguyễn Vinh Sơn vẫn xây dựng được vị trí riêng nhờ sự kiên định với lựa chọn nghệ thuật. Ông được đồng nghiệp và giới phê bình nhắc đến như một đạo diễn kỹ tính, đòi hỏi cao ở bản thân, không dễ thỏa hiệp trong quá trình sáng tạo. Mỗi bộ phim của ông đều mang một không gian văn hóa riêng, từ những năm tháng chiến tranh, miền sông nước Nam Bộ đến nếp sống trầm mặc của xứ Huế.
Báo chí từng khắc họa hành trình làm phim của ông bằng hình ảnh một đạo diễn có chu kỳ sáng tác dài nhưng mỗi lần trở lại đều để lại dấu ấn. Với Nguyễn Vinh Sơn, giá trị của một tác phẩm không đơn thuần nằm ở số lượng hay tốc độ sản xuất, mà ở khả năng tạo nên một thế giới có sức sống riêng trong lòng người xem.
Năm 2023, khi Đất Rừng Phương Nam được chuyển thể thành phim điện ảnh do Nguyễn Quang Dũng làm đạo diễn, Nguyễn Vinh Sơn tham gia với vai trò cố vấn. Đây cũng là dự án có ý nghĩa đặc biệt khi tác phẩm điện ảnh được xây dựng trên nền tảng tiểu thuyết của Đoàn Giỏi và bộ phim truyền hình nổi tiếng năm 1997.
Sự góp mặt của cố đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn cho thấy mối liên hệ giữa hai thế hệ làm phim trong hành trình đưa một câu chuyện quen thuộc trở lại với công chúng. Nguyễn Quang Dũng gọi Nguyễn Vinh Sơn là "Thầy", và cũng từng nhắc đến bản truyền hình năm 1997 như một nguồn tham chiếu quan trọng trong quá trình thực hiện phim điện ảnh.
Di sản của cố đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn vì thế không chỉ nằm ở những bộ phim đã hoàn thành mà còn ở cách các tác phẩm ấy tiếp tục được nhắc nhớ, nghiên cứu và chuyển thể qua nhiều giai đoạn. Đất Phương Nam vẫn là một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử phim truyền hình Việt Nam, trong khi Tuổi Thơ Dữ Dội và Trăng Nơi Đáy Giếng cho thấy những hướng tiếp cận khác nhau của cùng một đạo diễn đối với con người, ký ức và bản sắc văn hóa.
Nguyễn Vinh Sơn cũng là anh cả trong một gia đình có nhiều thành viên hoạt động trong lĩnh vực điện ảnh. Em trai ông là nhà sản xuất Trinh Hoan, Giám đốc Công ty Sản xuất phim Hoan Khuê (HKFilm). Người em út Nguyễn Minh Cao cũng theo đuổi công việc đạo diễn. Gia đình cố đạo diễn có nhiều đóng góp cho hoạt động sản xuất phim tại Việt Nam.
Sự ra đi của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn là mất mát đối với những người yêu điện ảnh Việt Nam. Nhìn lại sự nghiệp của ông, điều còn đọng lại không chỉ là những giải thưởng hay tên tuổi của các tác phẩm mà còn là những thế giới nghệ thuật đã trở thành một phần ký ức chung của nhiều thế hệ khán giả.
Mộng Du
