Trong dòng chảy văn hóa ngàn năm, thành ngữ "肚子里有墨水 - có mực trong bụng" từ lâu đã trở thành lời ngợi khen quen thuộc dành cho những bậc thức giả uyên bác của Trung Quốc. Thế nhưng, đằng sau lớp nghĩa biểu trưng ấy lại là một tập tục có thật từng diễn ra trong lịch sử: hành vi uống mực của giới sĩ tử.
Theo các tài liệu cổ xưa nhất, việc uống mực xuất hiện từ thời Nam Bắc Triều (420-589). Ban đầu, đây không phải thú tiêu khiển thanh tao mà là một hình phạt chính thức được triều đình áp dụng đối với những người có chữ viết nguệch ngoạc, khó đọc trong thi cử.
Bước sang thời nhà Tùy (581-618), hình phạt kỳ lạ này được quy định rõ ràng trong chính sử. Cuốn Tùy thư ghi chép lại sự kiện một vị quan thị tùng trong cung chủ trì kỳ thi khảo sát năng lực các quan lại địa phương.
Bất kỳ ai nộp bài thi với nét chữ cẩu thả đều phải chịu án phạt nuốt trọn một thăng mực. Đơn vị đo thể tích truyền thống này của Trung Quốc thay đổi theo từng triều đại, trong đó một thăng thời nhà Tùy tương đương 600 mililít dung dịch.
Bước ngoặt diễn ra khi hoàng đế Lý Thế Dân đăng cơ thời nhà Đường (618-907) và chính thức phế bỏ quy định xử phạt hà khắc này. Dẫu vậy, hành vi đưa mực vào bụng không hề biến mất mà chuyển hóa thành một hiện tượng mang màu sắc sáng tạo nghệ thuật.
Một số học giả tự nguyện uống mực để trau dồi kỹ năng văn chương của bản thân. Điển hình là thi sĩ Vương Bột (650-676). Mỗi khi rơi vào cảnh bế tắc sáng tác, ông lại uống "vài thăng mực", nhờ đó có thể hoàn thành trọn vẹn bài văn trong một lần viết duy nhất mà không cần chỉnh sửa bất kỳ chi tiết nào. Hành động của Vương Bột được ví như cách "lập bản thảo trong tâm trí".
Đến thời nhà Tống (960-1279), câu chuyện uống mực tiếp tục được nhắc tới qua lời tuyên bố nổi tiếng của bậc thầy văn tự Tô Thức (1037-1101): "Nếu ta lại một lần nữa khoác lên mình tấm áo gai, mực trường thi quả thực đáng để ta uống".
Không chỉ vậy, trong cuốn Cừu Trì bút ký được cho là do Tô Thức trước tác, ba nhân vật văn học thời bấy giờ còn được ghi nhận là đã mài mực để vừa viết vừa uống trong những buổi tao ngộ xem như một thú tiêu khiển của giới sĩ phu. Văn bản miêu tả muội thông chân chính khi làm mực sẽ mang lại hương thơm vương vấn, tự nhiên hòa quyện cùng mùi long diên hương và xạ hương.
Điều khiến độc giả hiện đại thắc mắc là tại sao người xưa có thể uống mực mà không nguy hại đến tính mạng. Khác với các loại mực ngày nay được sản xuất từ sắc tố công nghiệp và phụ gia hóa học độc hại, mực cổ đại của Trung Quốc được chế tạo từ muội than thu được khi đốt cháy cây cỏ tự nhiên hoặc dầu mỡ động vật, giúp chúng an toàn khi đi vào đường tiêu hóa.
Đỉnh cao của nghệ thuật làm mực xuất hiện dưới thời nhà Thanh (1644-1912) với dòng sản phẩm mang tên mực y học Bát bảo Ngũ đởm. Loại mực đặc biệt này sở hữu công thức phối trộn hơn mười vị thảo dược y học cổ truyền quý giá của Trung Quốc, được tin là có công dụng phòng ngừa bệnh tật và chăm sóc sắc đẹp.
Dù tập tục uống mực không còn tồn tại trong xã hội ngày nay, thành ngữ "có mực trong bụng" vẫn tiếp tục được dùng để hình dung những con người uyên bác. Vừa qua, trong các cuộc thảo luận chọn diễn viên cho bộ phim truyền hình khắc họa nữ thi sĩ Lý Thanh Chiếu (1084-1155) thời nhà Tống, nữ diễn viên Trần Đô Linh với tấm bằng cử nhân kỹ thuật chế tạo máy bay đã được tiến cử nhờ việc cô "có mực trong bụng".
Không dừng lại ở câu chữ, nét văn hóa lịch sử này còn được tái hiện đầy mới mẻ khi vào năm ngoái, Bảo tàng Khoa cử Nam Kinh của Trung Quốc đã giới thiệu sản phẩm mực uống chế biến từ nước ép dâu tằm đen, việt quất và mận, mang lại cho khách tham quan cơ hội trải nghiệm văn hóa truyền thống theo cách thức thú vị.
Đức Khương
