Bước sang năm thứ năm của chiến dịch quân sự đặc biệt do Nga khởi xướng, cuộc đối đầu trên bầu trời Ukraine đã hoàn toàn chuyển sang cục diện tiêu hao khốc liệt về mặt toán học và công nghệ.
Những đòn đánh tiêu diệt có hệ thống của Nga nhằm vào các trạm radar và bệ phóng tên lửa đã khiến Bộ chỉ huy Quân đội Ukraine không còn đủ lực lượng để duy trì mạng lưới che chắn diện rộng.
Họ buộc phải thu hẹp quy mô, chuyển sang chiến lược phòng thủ điểm nhằm co cụm bảo vệ các mục tiêu trọng yếu còn sót lại như trung tâm hành chính - quân sự, các đầu mối logistics lớn, hạ tầng nhiệt điện và các nhà máy điện hạt nhân.
Phòng không Ukraine: Từ di sản Liên Xô đến "món xà lách hỗn hợp" chuẩn NATO
Bức tranh phòng không Ukraine hiện tại phản ánh một sự chuyển dịch lịch sử đầy gượng ép.
Ở giai đoạn đầu xung đột, nòng cốt bảo vệ bầu trời Ukraine là di sản từ thời Liên Xô với khoảng 250 bệ phóng tên lửa tầm xa S-300PS/PT và 72 tổ hợp tầm trung Buk-M1.
Tuy nhiên đến năm 2026, cơ số đạn tên lửa nguyên bản của các hệ thống này đã gần như cạn kiệt hoặc bị phá hủy hoàn toàn. Để duy trì khả năng hoạt động cho các bệ phóng còn sống sót, các kỹ sư Mỹ đã phải triển khai dự án FrankenSAM, "chế tác" và cải tiến kỹ thuật để các bệ phóng thời Liên Xô có thể bắn được tên lửa RIM-7 Sea Sparrow do phương Tây cung cấp.
Cùng thời điểm đó, các đồng minh phương Tây nỗ lực lấp khoảng trống bằng cách viện trợ dồn dập nhiều chủng loại khí tài NATO. Dù vậy, giải pháp này lại đẻ ra bài toán rắc rối về một hệ thống "xà lách hỗn hợp" thiếu đồng bộ, cực kỳ phức tạp trong phối hợp tác chiến và luôn đặt trong tình trạng thiếu hụt đạn dược trầm trọng.
Ở tầng xa và phòng thủ tên lửa đạn đạo, Ukraine phụ thuộc hoàn toàn vào các tổ hợp MIM-104 Patriot của Mỹ (khoảng 3–5 đại đội do Mỹ, Đức và Hà Lan viện trợ) cùng hệ thống SAMP/T của Pháp - Ý. Đây là những tài sản đắt đỏ và khan hiếm nhất mà chính quyền Kyiv phải liên tục vận động ngoại giao để xin bổ sung.
Ở tầng trung, lưới phòng không này được đan dệt bởi các hệ thống IRIS-T SLM của Đức (khoảng 3–6 hệ thống), NASAMS của Mỹ - Na Uy (khoảng 10–12 đại đội) và các tổ hợp MIM-23 Hawk đời cũ.
Trong khi đó, nhiệm vụ che chắn tầng gần được giao cho hơn 50 pháo phòng không tự hành Gepard do Đức bàn giao, kết hợp cùng một số ít tổ hợp pháo Skynex tân tiến từ tập đoàn Rheinmetall — vốn chỉ được đưa sang với số lượng đếm trên đầu ngón tay để thử nghiệm thực chiến.
Khu vực được bảo vệ nghiêm ngặt nhất trên bản đồ Ukraine hiện nay vẫn là vùng đô thị Kyiv với một mái che ba tầng tương đối hoàn chỉnh. Tầng ngoài cùng sử dụng Patriot để đánh chặn tên lửa đạn đạo từ xa; tầng trung do IRIS-T và NASAMS phụ trách để xử lý tên lửa hành trình; còn các bệ pháo Gepard cùng Skynex đảm nhận tiêu diệt các mục tiêu bay lọt qua ở cự ly gần. Các cụm phòng thủ tương tự nhưng có mật độ thưa thớt hơn được bố trí tại cụm cảng Odesa, Dnipropetrovsk và đầu mối logistics Lviv.
Đóng vai trò sống còn nhưng vô cùng thô sơ trong cấu trúc phòng thủ này là các nhóm hỏa lực cơ động. Đội ngũ này gồm các kíp chiến đấu cơ động trên xe bán tải rải rác khắp cả nước, trang bị súng máy hạng nặng, đèn chiếu công suất lớn và tên lửa vác vai như Stinger hoặc Igla.
Các nhóm MOG động như những lá chắn sống, gánh vác nhiệm vụ chính là đánh chặn drone cảm tử Geran-2 của Nga. Mục tiêu cốt lõi của họ là ngăn chặn việc lãng phí những quả tên lửa Patriot hay NASAMS vô cùng đắt đỏ vào các mục tiêu không lái giá rẻ.
Vũ khí tấn công, bước tiến hóa và thống kê hiệu quả
Ở chiều ngược lại, Quân đội và Lực lượng Vũ trụ Nga đã tái cấu trúc tận gốc thuật tác chiến đột phá. Chiến dịch chế áp phòng không của Nga đã tiến hóa từ các đòn đánh đơn lẻ ban đầu thành những đợt tập kích phối hợp quy mô lớn.
Trong giai đoạn đầu, công cụ chủ lực là tên lửa hành trình Kalibr phóng từ biển và Kh-101 phóng từ không quân. Dù thể hiện độ chính xác cao đối với các mục tiêu cố định, tỷ lệ đánh chặn thực tế đối với các loại tên lửa hành trình truyền thống này — khi bay vào những vùng phòng không NATO có mật độ dày đặc nhất — vẫn đạt từ 30% đến 50%. Tỷ lệ này đã thúc đẩy Nga phải thay đổi phương án tấn công.
Sự gia tăng đột biến của tên lửa đạn đạo trong các đợt tập kích của Nga tính đến năm 2026 là một bước tính toán thuần túy thực tiễn. Tên lửa hành trình thông thường bay với tốc độ cận âm, tạo điều kiện cho radar phương Tây có đủ thời gian tính toán tọa độ đánh chặn.
Ngược lại, tên lửa đạn đạo Iskander-M hoặc biến thể KN-23 di chuyển theo quỹ đạo giả đạn đạo với tốc độ cực lớn và khả năng thực hiện các động tác cơ động phức tạp ở pha cuối.
Về mặt vật lý, chỉ có các tổ hợp Patriot trang bị đạn đánh chặn động năng PAC-3 MSE hoặc SAMP/T mới đủ khả năng hạ gục loại mục tiêu này, trong khi NASAMS, IRIS-T hay Buk thời Liên Xô hoàn toàn vô hiệu. Việc dội tên lửa đạn đạo ồ ạt là chiến thuật cố ý của Nga nhằm tiêu diệt trực tiếp các đại đội Patriot vô cùng đắt đỏ.
Chọc thủng mái che: Thuật tác chiến làm quá tải và drone đánh chặn
Mấu chốt trong thuật tác chiến chọc thủng phòng không của Nga nằm ở nguyên lý làm quá tải toán học khả năng xử lý kênh của hệ thống điều khiển đối phương. Radar của bất kỳ tổ hợp phòng không hiện đại nào cũng có giới hạn cứng về số lượng mục tiêu có thể theo dõi và bám bắt đồng thời.
Trước khi tên lửa chủ lực lao đến, Nga sẽ phóng vào không phận Ukraine các làn sóng mục tiêu giả quy mô lớn. Đội hình này gồm các tên lửa Kh-55 thời Liên Xô đã tháo bỏ đầu đạn, hoặc các drone mô phỏng giá rẻ trang bị thấu kính Luneberg để hiển thị trên màn hình radar đối phương to như các máy bay ném bom chiến lược.
Hệ thống máy tính của NATO không thể phân biệt mồi bẫy với mối đe dọa thực sự, buộc phòng không Ukraine phải phát lệnh phóng đạn liên tục. Các pháo tự động Skynex, Gepard và tên lửa NASAMS rơi vào bẫy và lãng phí toàn bộ cơ số đạn vào các mục tiêu vô hại.
Ngay thời điểm đối phương bắt đầu nạp lại đạn cho bệ phóng — khoảng thời gian trống vô cùng nhạy cảm — tầng tấn công chính gồm tên lửa siêu thanh và tên lửa đạn đạo sẽ đồng loạt ập đến các mục tiêu đã mất hoàn toàn khả năng che chở. Sự góp mặt của các dòng drone cảm tử Geran-2 nâng cấp đóng vai trò là công cụ lý tưởng để bào mòn cơ số đạn tầng gần của đối phương.
Để chống lại chiến thuật bào mòn đạn dược này, các nhà thiết kế phương Tây bắt đầu tìm kiếm giải pháp giá rẻ hơn nhằm đối phó với drone Nga, nổi bật là dự án drone đánh chặn chuyên dụng thuộc dòng Cobra.
Đây là các phương tiện bay lãng vảng tốc độ cao (400–500 km/h) dùng động cơ cánh quạt hoặc phản lực nhẹ, tích hợp tên lửa không đối không hạng nhẹ như IRIS-T SLS hoặc AIM-9 Sidewinder. Drone được dẫn đường từ radar mặt đất để tiếp cận và tiêu diệt Geran, giúp giảm tải cho phòng không mặt đất và hạn chế việc phải xuất kích các tiêm kích F-16 khan hiếm.
Lời đáp trả tương đương từ Nga — Liệu có phải là "Tubus"?
Ở chiều ngược lại, Nga cũng đối mặt với nhu cầu cấp thiết trong việc tạo ra phương tiện đánh chặn giá rẻ khi các hạ tầng công nghiệp biên giới và hậu phương liên tục bị tập kích bởi drone tầm xa Liutyi hoặc drone hạng nặng của Ukraine.
Việc duy trì các nhóm hỏa lực cơ động trên xe bán tải ứng trực 24/7 dọc đường biên giới tiêu tốn nguồn kinh phí khổng lồ và tiêu hao nhiều nhân lực. Lối thoát kinh tế duy nhất của Nga là dự án drone mang tên lửa đánh chặn cỡ nhỏ "Tubus" — một nền tảng tái sử dụng giúp hạ giá thành phòng không tầm gần một cách căn bản.
Cuộc quyết đấu trên không tại Ukraine đã chứng minh một thực tế: Bất kỳ hệ thống phòng không NATO nào, dù tân tiến đến đâu, đều có thể bị chọc thủng bằng thuật toán làm quá tải hợp lý, sự kết hợp chuẩn xác giữa mồi bẫy giá rẻ và các đòn tập kích đạn đạo không thể cản phá.
Việc Kyiv đặt cược vào nguồn viện trợ ngoại quốc đã bộc lộ giới hạn rõ ràng trước sự cạn kiệt kho dự trữ của Mỹ và Châu Âu. Bức tranh chiến trường sắp tới sẽ phụ thuộc vào bên nào có thể sản xuất các phương tiện đánh chặn và phương tiện đột phá nhanh hơn, rẻ hơn và với số lượng vượt trội hơn.
Quốc Vinh (Theo Topcor)
