Radar THAAD của Mỹ bị tấn công
Những diễn biến mới trong xung đột Trung Đông đã làm dấy lên nhiều tranh luận về hiệu quả của các hệ thống phòng thủ tên lửa hiện đại. Theo nhiều báo cáo quân sự, Mỹ đã chịu thiệt hại lớn về trang thiết bị trong những ngày đầu chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, trong đó có các thành phần quan trọng của hệ thống phòng thủ tên lửa THAAD.
Một trong những tổn thất đáng chú ý nhất là radar cảnh báo sớm AN/FPS-132 tại căn cứ không quân Al Udeid ở Qatar, trị giá khoảng 1,1 tỷ USD. Radar này được cho là đã bị trúng tên lửa trong cuộc tấn công ngày 28/2 và bị hư hại nghiêm trọng. Chính quyền Qatar cũng xác nhận cơ sở này đã bị trúng đạn.
Ngoài ra, các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran còn gây thiệt hại cho nhiều cơ sở quân sự Mỹ khác trong khu vực. Tại Bahrain, nơi đặt trụ sở Hạm đội 5 của Hải quân Mỹ, hai trạm thu phát vệ tinh cùng một số công trình quân sự đã bị phá hủy.
Một mục tiêu quan trọng khác là radar AN/TPY-2, thành phần cốt lõi của hệ thống THAAD. Radar này có nhiệm vụ phát hiện và theo dõi tên lửa đạn đạo từ khoảng cách rất xa để cung cấp dữ liệu dẫn bắn cho các tên lửa đánh chặn. Theo các báo cáo, radar AN/TPY-2 tại căn cứ không quân Muwaffaq Salti ở Jordan đã bị hư hại nặng sau các cuộc tấn công bằng tên lửa chính xác.
Một radar AN/TPY-2 khác được triển khai tại khu công nghiệp Al-Ruwais ở Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất cũng bị trúng đạn, với thiệt hại ước tính khoảng 300 triệu USD. Iran được cho là đã sử dụng sự kết hợp giữa tên lửa dẫn đường chính xác và máy bay không người lái cảm tử để đánh trúng các mục tiêu radar có giá trị cao này.
Vì sao radar phòng thủ tên lửa dễ trở thành mục tiêu
Các hệ thống phòng không hiện đại như THAAD, Patriot hay S-400 phụ thuộc rất nhiều vào radar. Radar đóng vai trò phát hiện mục tiêu, theo dõi đường bay và truyền dữ liệu cho hệ thống chỉ huy kiểm soát để dẫn đường cho tên lửa đánh chặn.
Chính vì vậy, trong chiến tranh hiện đại, các chiến dịch chế áp phòng không - thường được gọi là SEAD, luôn tập trung vào việc phá hủy radar của đối phương. Khi radar bị vô hiệu hóa, toàn bộ hệ thống phòng không sẽ mất khả năng hoạt động hiệu quả.
Trong lịch sử, nhiều chiến dịch SEAD đã chứng minh vai trò quyết định của việc phá hủy radar. Trong Chiến tranh Vùng Vịnh năm 1991, liên quân do Mỹ dẫn đầu đã nhanh chóng làm tê liệt hệ thống phòng không Iraq bằng tên lửa chống radar AGM-88 HARM, tên lửa hành trình và các biện pháp tác chiến điện tử.
Một ví dụ khác là Chiến dịch "Mole Cricket 19" năm 1982, khi Không quân Israel phá hủy gần như toàn bộ mạng lưới tên lửa phòng không SA-6 của Syria tại thung lũng Bekaa chỉ trong khoảng hai giờ.
Những bài học này cho thấy radar luôn là "gót chân Achilles" của mọi hệ thống phòng không. Dù bệ phóng và tên lửa có thể được giấu kín, nhưng ăng-ten radar vẫn phải đặt ở vị trí thoáng để hoạt động, khiến chúng dễ bị phát hiện và tấn công.
S-400 của Ấn Độ và lợi thế cơ động
Trong khi các hệ thống THAAD tại Trung Đông chịu thiệt hại, hệ thống S-400 Triumf mà Ấn Độ triển khai lại được cho là đã đứng vững trong cuộc xung đột ngắn với Pakistan vào tháng 5/2025.
Một trong những yếu tố quan trọng giúp S-400 sống sót là tính cơ động cao. Các khẩu đội S-400 được đặt trên xe bánh lốp hạng nặng, cho phép di chuyển nhanh chóng sau khi khai hỏa. Điều này khiến đối phương khó xác định chính xác vị trí của hệ thống.
Theo một số nguồn tin quân sự, Pakistan có thể đã xác định được vị trí của các khẩu đội S-400 bằng dữ liệu tình báo vệ tinh do Trung Quốc cung cấp. Tuy nhiên, các kíp chiến đấu Ấn Độ được cho là đã nhanh chóng di chuyển các bệ phóng và radar sang vị trí khác, tránh được các cuộc tấn công tiếp theo.
Chiến thuật "bắn rồi rút" này là một phần quan trọng của chiến tranh phòng không hiện đại. Việc liên tục thay đổi vị trí giúp giảm nguy cơ bị tên lửa chống radar hoặc máy bay không người lái tấn công.
Phòng không hiện đại cần hệ thống nhiều lớp
Các chuyên gia quân sự cho rằng bảo vệ hệ thống phòng không hiện đại đòi hỏi một cấu trúc phòng thủ nhiều lớp. Một khẩu đội THAAD hoặc S-400 thường phải được bảo vệ bởi các hệ thống phòng không tầm ngắn và tầm trung để đánh chặn tên lửa hành trình, máy bay không người lái hoặc đạn dược dẫn đường chính xác.
Trong cấu trúc phòng thủ điển hình của Mỹ, các radar THAAD thường được bảo vệ bởi hệ thống Patriot ở tầng trung và các hệ thống tầm gần như Iron Dome hoặc các tổ hợp phòng không tầm ngắn khác.
Ngoài ra, các biện pháp tác chiến điện tử cũng đóng vai trò quan trọng. Các hệ thống gây nhiễu có thể làm rối loạn tín hiệu dẫn đường của tên lửa chống radar hoặc máy bay không người lái, trong khi các radar giả và mục tiêu mồi nhử giúp đánh lừa hệ thống trinh sát của đối phương.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của máy bay không người lái giá rẻ đang khiến các hệ thống phòng không đắt tiền gặp thách thức mới. Một máy bay không người lái cảm tử có thể chỉ có giá khoảng 50.000 USD, nhưng nếu đánh trúng radar trị giá hàng trăm triệu USD thì thiệt hại sẽ rất lớn.
Điều này cho thấy xung đột hiện đại đang dần thay đổi khi các loại vũ khí giá rẻ có thể gây tổn thất nghiêm trọng cho các hệ thống quân sự cực kỳ đắt tiền. Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng trong tương lai, các quốc gia sẽ phải thiết kế lại kiến trúc phòng thủ tên lửa để tăng khả năng sống sót của những hệ thống then chốt như THAAD, Patriot hay S-400.
Quang Hưng (Theo EuraAsian Times)
