"Đúng là khác máu tanh lòng", "Suy cho cùng cũng chỉ là người dưng, khác máu tanh lòng"... là những câu dễ bắt gặp khi lướt qua các bài đăng kể chuyện gia đình trên mạng xã hội. Đặc biệt là những câu chuyện xoay quanh mẹ chồng - nàng dâu, anh em trong nhà, họ hàng hoặc những mối quan hệ mà một người cảm thấy mình không được đối xử như "người nhà".
Nghe nhiều thành quen, "khác máu tanh lòng" thường được hiểu là cách nói về những người không cùng huyết thống nên dễ có khoảng cách, không dành cho nhau sự quan tâm hay bao dung như những người ruột thịt. Cách hiểu này cũng khá sát với cách câu thành ngữ được sử dụng trong đời sống ngày nay. Thế nhưng, có một chữ trong câu nghe vẫn khá lạ: "tanh lòng" là gì? "Tanh" vốn thường được dùng để nói về mùi của cá, thịt hay những thứ có mùi khó chịu. Vậy vì sao một từ như thế lại được đặt cạnh "lòng" để nói về tình cảm và cách con người đối xử với nhau?
"Khác máu tanh lòng" có nghĩa là gì?
Theo Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (NXB Hồng Đức, 2021), "khác máu tanh lòng" được giải thích là: "Không cùng máu mủ ruột thịt cho nên đối xử với nhau tàn tệ."
Có thể hiểu đơn giản, "khác máu" trước hết nói đến những người không có quan hệ huyết thống, không cùng gia đình hay dòng họ. Còn "tanh lòng" không được hiểu theo nghĩa đen, mà gợi đến sự khác biệt trong tình cảm, cách đối xử giữa những người không có chung máu mủ.
Nói cách khác, "khác máu tanh lòng" thường được dùng khi muốn nhấn mạnh một mối quan hệ mà những người trong đó không có sự gắn bó ruột thịt, từ đó dễ nảy sinh sự lạnh nhạt, thiếu tình cảm hoặc đối xử không tử tế với nhau.
Vì sao lại là "khác máu" và "tanh lòng"?
Trong tiếng Việt, "máu mủ ruột thịt" vốn là cách nói quen thuộc để chỉ quan hệ huyết thống. Người có chung dòng máu thường được đặt trong một mối liên kết đặc biệt, gắn với tình thân và trách nhiệm gia đình.
Bởi vậy, "khác máu" là cách nói ngắn gọn để chỉ những người không có quan hệ huyết thống. Còn "lòng" trong nhiều cách nói của tiếng Việt thường gắn với thế giới tình cảm bên trong của con người, chẳng hạn như "lòng tốt", "lòng thương", "lòng người". Khi đặt "tanh" cạnh "lòng", từ này không còn được hiểu theo nghĩa có một "mùi tanh" thực sự, mà được dùng để gợi một cái gì đó không dễ chịu, khác biệt, lạnh nhạt,... trong tình cảm và cách đối đãi giữa người với người.
Vì vậy, "tanh lòng" có thể hiểu là không có tình cảm tốt đẹp, thiếu sự cảm thông và dễ đối xử không tử tế với nhau.
Song, không phải cứ "khác máu" thì nhất định sẽ "tanh lòng".
Thực tế, nhiều người không cùng huyết thống vẫn có thể yêu thương, giúp đỡ và xem nhau như người nhà hoặc đối đãi bình thường, bình đẳng. Ngược lại, cùng chung máu mủ cũng không có nghĩa mọi mối quan hệ đều luôn tốt đẹp.
Trần Hà - Nguồn: Từ điển Tiếng Việt.
