Vị vua duy nhất Việt Nam từng đỗ Trạng nguyên, từ lính cầm lọng trở thành người sáng lập cả một triều đại

Mạc Thái Tổ, tên thật là Mạc Đăng Dung (1483-1541), sinh tại làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương (nay thuộc TP. Hải Phòng). Ông được biết đến là vị vua duy nhất trong lịch sử Việt Nam từng đỗ Võ Trạng nguyên và cũng là người sáng lập triều Mạc.

Theo nhiều tư liệu, Mạc Đăng Dung xuất thân trong một gia đình nghèo làm nghề đánh cá. Từ nhỏ, ông nổi tiếng khỏe mạnh, có tinh thần thượng võ và đặc biệt giỏi đấu vật. Dưới thời vua Lê Uy Mục, Mạc Đăng Dung tham gia kỳ thi tuyển võ sĩ tại Thăng Long và xuất sắc đỗ Võ Trạng nguyên. Nhờ thành tích này, ông được tuyển vào đội quân túc vệ, đảm nhận nhiệm vụ cầm lọng theo hầu nhà vua.

Chỉ trong khoảng 20 năm, từ một người giữ chức vụ nhỏ trong triều đình, Mạc Đăng Dung từng bước gây dựng thế lực và vươn lên nắm quyền lực cao nhất. Năm 1527, ông được phong tước An Hưng Vương, sau đó buộc vua Lê Cung Hoàng nhường ngôi vào tháng 6 cùng năm, chính thức thành lập triều Mạc.

Theo sử sách, Mạc Đăng Dung được đánh giá là người có ý chí mạnh mẽ, mưu trí và biết xây dựng uy tín trong triều cũng như trong dân chúng. Từ một lính cầm lọng, ông từng bước trở thành vị hoàng đế khai sáng một triều đại mới trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

Các sử gia sau này cũng ghi nhận Mạc Đăng Dung có cách ứng xử khá ôn hòa sau khi lên ngôi. Khi thay thế nhà Lê sơ, ông không tiến hành các cuộc tàn sát đối với con cháu hoàng tộc hay những người trung thành với triều đại cũ. Đồng thời, ông vẫn cho bảo tồn nhiều di sản văn hóa, kiến trúc của nhà Lê sơ tại Thăng Long và Thanh Hóa, trong đó có việc tu bổ Quốc Tử Giám ở Thăng Long và khu lăng mộ các vua Lê tại Lam Kinh. Đây được xem là điều khá hiếm gặp trong lịch sử các triều đại phong kiến Việt Nam.

Dù chỉ trực tiếp trị vì khoảng 3 năm trước khi nhường ngôi cho con trai là Mạc Đăng Doanh để lui về làm Thái thượng hoàng, Mạc Đăng Dung vẫn đặt nền móng quan trọng cho sự phát triển của triều Mạc. Theo nhà sử học Ngô Đăng Lợi, Hội Sử học TP Hải Phòng, vai trò của Mạc Đăng Dung trong tiến trình lịch sử dân tộc vẫn được giới nghiên cứu đánh giá cao.

Triều Mạc bắt đầu suy yếu dưới thời vua Mạc Mậu Hợp. Năm 1592, quân của Trịnh Tùng đánh bại nhà Mạc, buộc triều đình phải rời Thăng Long lên Cao Bằng. Tại đây, họ Mạc tiếp tục duy trì quyền lực thêm ba đời vua và chỉ đến năm 1677 mới bị quân chúa Trịnh tiêu diệt hoàn toàn. Như vậy, sau khi rời kinh đô, nhà Mạc vẫn tồn tại thêm khoảng 85 năm.

Mặc dù không còn đủ sức đối đầu với thế lực Lê - Trịnh, các sử gia triều Nguyễn ghi nhận rằng nhà Mạc chưa từng chủ trương cầu viện quân Minh để giành lại Thăng Long.

Điều này cũng được thể hiện trong di chúc của Mạc Ngọc Liễn, một đại thần dưới triều Mạc. Ông từng căn dặn: "Nay khí vận nhà Mạc đã cạn, họ Lê hưng phục, đó là số trời đã định. Dân chúng vô tội mà mắc phải nạn binh đao, thật không nỡ. Cuối cùng, chớ nên mời quân Minh vào trong nước, khiến cho dân phải lầm than đau khổ. Đó là tội lớn, không có gì so được".

Tổng hợp 

Nhật Linh