Loài cây được nhắc đến chính là: Chai lá cong (Shorea falcata).
Theo Sách đỏ của International Union for Conservation of Nature (IUCN), chai lá cong hiện được xếp vào nhóm rất nguy cấp, tức có nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên nếu không có các biện pháp bảo tồn khẩn cấp.
Chỉ còn 13 cây ngoài tự nhiên
Kết quả khảo sát năm 2022 của các nhà khoa học thuộc Đại học Huế cho thấy, số lượng chai lá cong trong tự nhiên hiện còn chỉ 13 cây.
Chai lá cong là loài cây sinh trưởng cực kỳ chậm. Để trở thành cây cổ thụ có kích thước lớn, chúng phải trải qua hàng trăm năm phát triển. Điều này khiến việc phục hồi quần thể trong tự nhiên trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Những cây chai lá cong tại Phú Yên có thể được xem là "cây mẹ" bởi tuổi đời cao và khả năng cung cấp nguồn hạt giống cho việc bảo tồn. Trong khoa học, những loài chỉ tồn tại tại một khu vực địa lý duy nhất được gọi là loài đặc hữu (endemic). Một khi loài đặc hữu biến mất, việc tìm lại chúng trong tự nhiên gần như là điều không thể.
Giá trị sinh thái đặc biệt của "cây canh giữ rừng biển"
Chai lá cong không chỉ quý hiếm về mặt khoa học mà còn đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng ven biển miền Trung.
Với bộ rễ phát triển sâu và tán cây lớn, chai lá cong giúp giữ đất, chống xói lở và ổn định hệ sinh thái rừng phòng hộ ven biển nơi thường xuyên chịu tác động của gió bão và xâm thực. Những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi còn tạo ra môi trường sống cho nhiều loài sinh vật, từ côn trùng, chim đến các loài thực vật phụ sinh.
Ngoài ra, tán cây dày của chai lá cong góp phần điều hòa vi khí hậu, giảm sức gió biển và giữ ẩm cho đất, giúp duy trì sự ổn định của thảm rừng tự nhiên. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, những "cột mốc sinh thái" như chai lá cong được xem là nhân tố quan trọng giúp hệ sinh thái ven biển chống chịu với thiên tai.
Bên cạnh giá trị sinh thái, loài cây này còn có giá trị kinh tế truyền thống. Gỗ chai lá cong cứng, bền, từng được người dân sử dụng để đóng tàu thuyền, làm kèo cột và các vật dụng quan trọng trong gia đình. Ở nhiều làng ven biển, những cây cổ thụ còn mang ý nghĩa tâm linh, được xem như biểu tượng che chở cho cộng đồng cư dân địa phương.
Cây di sản gần 400 năm tuổi
Liên quan đến nỗ lực bảo tồn loài cây đặc hữu này, năm 2020, một cây chai lá cong gần 400 năm tuổi tại Vùng 4 Hải quân, thuộc phường Cam Nghĩa, thành phố Cam Ranh đã được công nhận là Cây Di sản Việt Nam.
Cây có đường kính thân khoảng 1,7 m, cao gần 25 m, vẫn sinh trưởng khỏe mạnh và ra hoa kết quả hằng năm. Đây được xem là minh chứng sống cho giá trị sinh học và lịch sử lâu đời của loài cây đặc hữu này.
Hiện nay, trước nguy cơ mai một của chai lá cong, nhiều nhà khoa học và người dân địa phương mong muốn các cơ quan chức năng sớm triển khai chương trình bảo tồn, nhân giống và phục hồi quần thể. Bởi mỗi cá thể còn lại không chỉ là một cây cổ thụ, mà còn là "báu vật sinh học" duy nhất của Việt Nam trên bản đồ đa dạng sinh học thế giới.
Ngọc Minh
