Theo dõi bộ phim Sex Education, bên cạnh những câu chuyện tình bạn, tình yêu nổi loạn của đám học trò, tôi lại đặc biệt ấn tượng và tâm đắc trước cách đối nhân xử thế của nhân vật Jakob, bố của cô bé Ola.
Là một người thợ mộc với tính cách thực tế, trực diện, Jakob sở hữu một lối phê bình nhìn qua thì có vẻ "thô nhưng thật", nhưng ngẫm kỹ lại cực kỳ văn minh và có sức giáo dục rất lớn. Mỗi khi cậu thiếu niên Otis cư xử ích kỷ, thiếu chín chắn hoặc làm tổn thương người khác, Jakob tuyệt đối không bao giờ dùng những lời lẽ mạt sát, lăng mạ để dìm hàng cậu bé.
Chi tiết đắt giá nhất là ông luôn sử dụng cấu trúc câu hướng thẳng vào hành vi: "Cháu đang hành động như một đứa trẻ" hoặc "Việc làm đó của cháu là thiếu tôn trọng người khác". Ông khéo léo định vị lỗi lầm nằm ở “hành động” thay vì quy chụp vào “bản chất con người”. Việc tách rời này giúp người nghe hiểu rằng họ chỉ đang làm sai một việc và hoàn toàn có cơ hội để sửa đổi hành động đó, chứ họ không phải là một kẻ thất bại hay một món phế thải của xã hội.
Bài học sống này đã giáng một đòn mạnh vào tư duy nuôi dạy con cái của tôi, khiến một ông bố nóng tính như tôi phải giật mình nhìn lại những tổn thương mình đã vô tình gieo rắc lên cậu con trai đang tuổi trưởng thành.
Những lời mạt sát nhân danh tình yêu và sự bất lực của người cha
Trước đây, tôi vốn là một người cha vô cùng nóng nảy và độc đoán. Mỗi khi con trai làm sai điều gì đó, từ những việc nhỏ như nói chuyện riêng trong giờ cho đến những lỗi lớn hơn như trốn học về sớm và bị giáo viên gọi điện mách bố mẹ, tôi đều lập tức nổi trận lôi đình. Trong cơn giận mất kiểm soát, tôi thường dùng những lời lẽ nặng nề nhất để mắng chửi con. Tôi từng cay nghiệt xúc phạm con bằng những câu từ như “thằng mất dạy” hay “loại nuôi tốn cơm tốn gạo”.
Lúc đó, tôi ngây thơ nghĩ rằng phải chửi thật đau, phải mắng thật nặng thì con mới thấm, mới sợ mà không dám tái phạm. Nhưng kết quả hoàn toàn ngược lại. Đứa con trai tuổi nổi loạn của tôi ngày càng trở nên lầm lì, gai góc. Mỗi lần bị bố mắng, con hoặc là gân cổ lên cãi tay đôi với bố bằng thái độ bất cần, hoặc là chọn cách lầm lũi, lì lợm chấp nhận theo kiểu "bố muốn đánh hay chửi gì cũng được". Khoảng cách giữa hai bố con cứ thế ngày một xa, biến ngôi nhà thành một bãi chiến trường ngột ngạt mà không ai muốn bước về.
Cú chuyển mình trong lời nói và sự dịu lại của một đứa trẻ
Quyết định thay đổi bản thân sau khi học tập cách ứng xử của người cha Jakob trên phim, tôi đã chủ động áp dụng phương pháp phê bình văn minh này vào lần gần nhất con trai phạm lỗi trốn học. Thay vì lao vào chỉ trích, đập bàn ghế và buông lời mạt sát như mọi khi, tôi hít một hơi thật sâu để giữ bình tĩnh rồi ngồi xuống đối diện với con. Tôi nhìn thẳng vào mắt con và nhẹ nhàng nhưng kiên quyết nói: "Con trốn học như thế là sai, tại sao con lại trốn học? Con có biết làm như vậy thì hậu quả đối với việc học của con sẽ như thế nào không? Con có điều gì không vui, khó chịu ở trên lớp hay đang có khúc mắc gì muốn kể với bố không?".
Giây phút những câu hỏi ấy vang lên, tôi đã thấy rõ một sự thay đổi kỳ diệu trên gương mặt của con trai mình. Đôi mắt con từ trạng thái gầm gừ, phòng thủ chuẩn bị chịu trận bỗng dịu đi rõ rệt. Con không còn gân cổ lên cãi bướng, cũng không còn vẻ lì lợm, thách thức như trước nữa. Thay vào đó, sự chân thành và cách tôi tôn trọng nhân cách của con, chỉ tập trung phân tích vào hành vi sai trái đã khiến con hạ vũ khí. Con cúi đầu, lặng người đi một lúc rồi lần đầu tiên chủ động giải thích lý do và nói lời xin lỗi bố.
Tôi nhận ra rằng, bấy lâu nay những lời mắng chửi của tôi chỉ đang dồn ép con vào bức tường tự vệ, khiến con cảm thấy mình là một đứa trẻ bỏ đi và không còn động lực để cố gắng. Khi ta dám thay đổi góc nhìn, dùng sự tử tế để bao dung và dẫn dắt hành vi của con, đứa trẻ sẽ tự khắc cảm thấy an toàn để sửa sai. Cảm ơn nhân vật Jakob đã dạy cho một người cha nóng tính như tôi hiểu rằng: Sức mạnh của lời nói không nằm ở độ sát thương, mà nằm ở khả năng thấu cảm và mở đường cho sự trưởng thành của con cái.
Minh Châu
