Âm thanh không có một tốc độ cố định trong mọi hoàn cảnh. Tốc độ của nó phụ thuộc vào môi trường truyền, từ chất khí, chất lỏng đến chất rắn. Trong không khí ở nhiệt độ khoảng 20°C, âm thanh truyền với tốc độ khoảng 343 mét/giây, tương đương 1.235 km/giờ. Khi nhiệt độ giảm xuống 0°C, tốc độ này giảm còn khoảng 331 mét/giây.
Trong không khí, nhiệt độ là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tốc độ truyền âm. Không khí ấm hơn nhìn chung cho phép âm thanh truyền nhanh hơn. Tuy nhiên, khi chuyển sang các môi trường khác, tốc độ có thể thay đổi đáng kể.
Nước giúp âm thanh truyền nhanh hơn nhiều
Nếu trong không khí âm thanh truyền với tốc độ khoảng 343 mét/giây ở 20°C, thì trong nước ngọt, con số này tăng lên khoảng 1.480 đến 1.500 mét/giây. Trong nước biển, tốc độ truyền âm vào khoảng 1.535 mét/giây.
Sự khác biệt này liên quan đến đặc tính của môi trường. Sóng âm truyền năng lượng bằng cách khiến các hạt dao động rồi truyền sự nhiễu loạn sang những hạt lân cận. Bản thân các hạt không di chuyển cùng sóng âm trên những khoảng cách dài.
Nước khó bị nén hơn không khí, đồng thời các hạt nằm gần nhau hơn nhiều so với trong chất khí. Nhờ đó, các nhiễu loạn áp suất có thể truyền đi hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, mật độ không phải yếu tố duy nhất quyết định tốc độ âm thanh. Độ cứng, tính đàn hồi và cấu trúc của vật liệu cũng đóng vai trò quan trọng. Đây là lý do tốc độ âm thanh không đơn giản tăng hoặc giảm chỉ dựa trên mật độ của môi trường.
Chất rắn còn tạo ra những tốc độ ấn tượng hơn
Trong nhiều chất rắn, âm thanh truyền nhanh hơn đáng kể so với nước. Thép và sắt thường có tốc độ truyền âm từ 5.100 đến 5.960 mét/giây, trong khi thủy tinh đạt khoảng 5.640 mét/giây.
Kim cương thậm chí có thể truyền âm với tốc độ khoảng 12.000 mét/giây. Những con số này cho thấy các đặc tính vật lý của vật liệu có thể tạo ra khác biệt rất lớn đối với quá trình truyền dao động.
Các vật liệu cứng có khả năng nhanh chóng khôi phục hình dạng sau khi bị nén, nhờ đó dao động có thể truyền đi nhanh. Kim loại là ví dụ điển hình khi kết hợp độ cứng cao với mật độ vật chất, giúp âm thanh truyền nhanh hơn.
Ngược lại, những vật liệu mềm dẻo như cao su có thể truyền âm chậm hơn. Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào mật độ để dự đoán tốc độ âm thanh. Thành phần, nhiệt độ, cấu trúc, áp suất và hướng truyền đều có thể ảnh hưởng đến kết quả đo.
Sóng âm hiện diện trong nhiều công nghệ
Hiểu cách sóng âm truyền qua các môi trường khác nhau không chỉ giúp giải thích những hiện tượng quen thuộc mà còn có giá trị trong nhiều công nghệ.
Sonar là một ví dụ. Hệ thống này phát các xung âm thanh qua nước rồi đo tiếng vọng quay trở lại để xác định vị trí vật thể hoặc lập bản đồ đáy biển. Đặc tính truyền và phản xạ của âm thanh trở thành cơ sở để phát hiện những vật thể mà mắt người không thể quan sát trực tiếp dưới nước.
Trong y tế, siêu âm sử dụng sóng âm tần số cao để kiểm tra các cấu trúc bên trong cơ thể. Thiết bị phân tích tiếng vọng từ những mô khác nhau để tạo ra thông tin phục vụ việc quan sát bên trong cơ thể.
Trong địa chấn học, các nhà khoa học nghiên cứu sóng áp suất và sóng biến dạng do động đất tạo ra. Những sóng này cung cấp thông tin để tìm hiểu cấu trúc bên trong Trái Đất và xác định hoạt động địa chấn.
Sự khác biệt về tốc độ truyền của âm thanh còn xuất hiện trong một hiện tượng rất quen thuộc. Khi có sét, ánh sáng truyền đến người quan sát nhanh hơn âm thanh. Vì vậy, chúng ta thường nhìn thấy tia chớp trước rồi mới nghe tiếng sấm.
Vì sao không gian lại im lặng?
Một đặc điểm quan trọng của âm thanh là nó cần môi trường vật chất để truyền. Sóng âm truyền năng lượng thông qua sự dao động của các hạt trong chất khí, chất lỏng hoặc chất rắn. Nếu không có môi trường vật chất, âm thanh không thể truyền đi.
Điều này giải thích tại sao không gian lại im lặng dù trong đó có thể xảy ra những sự kiện dữ dội như các vụ nổ. Ánh sáng có thể truyền qua chân không vì là sóng điện từ, trong khi âm thanh phụ thuộc vào các hạt vật chất để truyền năng lượng cơ học.
Trên Trái Đất, không khí là môi trường quen thuộc nhất đưa âm thanh đến tai người. Tuy nhiên, nước, kim loại và nhiều vật liệu khác cũng có thể truyền dao động, với tốc độ khác nhau tùy thuộc vào đặc tính của từng môi trường.
Tốc độ âm thanh không chỉ là một con số
Từ khoảng 343 mét/giây trong không khí ở nhiệt độ phòng, 1.480 đến 1.500 mét/giây trong nước ngọt, cho đến hơn 5.000 mét/giây trong nhiều vật liệu rắn, tốc độ âm thanh có thể thay đổi rất lớn.
Những khác biệt này bắt nguồn từ đặc tính vật lý của từng môi trường. Nhiệt độ, mật độ, độ cứng, tính đàn hồi, cấu trúc, áp suất và độ mặn đều có thể tác động đến tốc độ truyền âm trong những điều kiện khác nhau.
Hiểu được quy luật này giúp giải thích từ những hiện tượng đơn giản như việc nhìn thấy tia chớp trước khi nghe tiếng sấm cho đến hoạt động của sonar, siêu âm và nghiên cứu địa chấn. Âm thanh vì thế không chỉ là thứ chúng ta nghe thấy mỗi ngày, mà còn là một dạng năng lượng có cách truyền đi phụ thuộc chặt chẽ vào thế giới vật chất xung quanh.
Tham khảo: Sciencetimes
Đức Khương
