Không sửa được, không kham nổi tiền sửa, không mua nổi bảo hiểm. Đó là ba nhóm vấn đề mà chuyên trang hậu mãi ô tô AC Auto của Trung Quốc dùng để tóm tắt tình cảnh của chủ xe năng lượng mới tại chính thị trường nội địa nước này. Ba vế đi theo đúng trình tự một người mua xe gặp phải, gồm lúc xe hỏng, lúc nhận báo giá, và lúc tái tục bảo hiểm năm sau.
Ba chữ không của người mua xe
Thứ nhất là không sửa được. Phụ tùng chính hãng thiếu nghiêm trọng, xe hỏng phải nằm chờ dài ngày, và chủ xe rơi vào thế lưỡng nan giữa việc sửa ngoài kênh chính thức thì mất bảo hành, còn chờ phụ tùng chính hãng thì không biết tới bao giờ.
Thứ hai là không kham nổi tiền sửa. Chi phí sửa pin có thể lên tới một nửa giá chiếc xe, do độc quyền kỹ thuật của hãng đẩy tỷ lệ giá trị linh kiện so với giá trị xe lên cao. Một chủ xe Tesla bị va chạm ở đáy bộ pin khi đang chạy, kiểm tra cho thấy chỉ cần thay một mô đun pin đơn lẻ, nhưng tổng chi phí linh kiện cùng công thợ vượt 60.000 nhân dân tệ, tức khoảng 219 triệu đồng.
Thứ ba là không mua nổi bảo hiểm. Do tỷ lệ xảy ra sự cố cao và chi phí sửa lớn, các công ty bảo hiểm từ chối nhận bảo hiểm với một số dòng xe hoặc đưa ra mức phí rất cao, và toàn bộ sức ép chi phí đó được chuyển thẳng sang chủ xe.
Cửa xe tự mở, hãng thừa nhận nhưng không đưa dữ liệu
Gốc rễ của cả ba vấn đề nằm ở một tranh chấp chưa có lời giải về việc dữ liệu chiếc xe thuộc về ai. Một trường hợp được báo chí Trung Quốc dẫn lại cho thấy tranh chấp đó diễn ra thế nào trong thực tế.
Theo bài đăng trên mạng xã hội của một chủ xe tại Hà Nam, chiều ngày 3/4/2026, khi anh đang chạy ở tốc độ hơn 30 km mỗi giờ thì cửa sau bên trái đột nhiên tự mở. Bộ phận hậu mãi của hãng thừa nhận trực tiếp rằng dữ liệu trên hệ thống cho thấy cửa xe khi đó đúng là ở trạng thái mở.
Nhưng sau khi thừa nhận, hãng lấy lý do phán định kỹ thuật và pháp vụ để từ chối cung cấp dữ liệu gốc cho anh, và lời từ chối chỉ được nói bằng miệng. Mười ngày sau, anh viết rằng phía kia vẫn thoái thác bằng đủ lý do gồm đang đi quy trình, cần phê duyệt và chờ phán định pháp vụ, còn dữ liệu thì không đưa. Ngay cả ý kiến xử lý cuối cùng cũng không được trả lời bằng văn bản, mà chỉ do nhân viên trung tâm dịch vụ nói miệng rằng rất xin lỗi.
Chủ xe nêu mức độ nghiêm trọng bằng một giả định: cửa xe tự mở khi đang chạy là ẩn họa an toàn nghiêm trọng, và nếu điều đó xảy ra trên cao tốc thì hậu quả không dám nghĩ tới.
Sửa hai bộ pin, hai thợ bị kết án
Ở phía người sửa xe, tranh chấp cùng loại đã dẫn tới một bản án.
AC Auto đưa tin đầu tháng 1/2025 về vụ hai anh em làm nghề sửa mạch điện ô tô. Họ biết rằng bộ pin của một hãng xe năng lượng mới sẽ tự khóa khi hệ thống nhận diện va chạm, còn phí mở khóa thì cao và mất nhiều thời gian. Theo yêu cầu của khách, họ dùng biện pháp kỹ thuật để sửa dữ liệu hệ thống quản lý pin trên hai bộ pin.
Hãng xe phát hiện và báo công an. Hai người bị bắt, sau đó nhận mức án 6 tháng, cùng với việc bị tịch thu toàn bộ tiền thu lợi bất hợp pháp tổng cộng 5.000 nhân dân tệ, tương đương khoảng 18 triệu đồng. Vụ việc gây chấn động thị trường hậu mãi Trung Quốc và được gắn cho một cái tên ngắn gọn là sửa hai bộ pin bị kết án.
Theo phân tích của AC Auto, cốt lõi của vụ việc nằm ở tranh chấp về quyền sở hữu dữ liệu. Bài viết nêu một thực tế gay gắt, đó là người tiêu dùng tuy đã trả đủ tiền mua chiếc xe, nhưng dữ liệu vận hành và dữ liệu sửa chữa cốt lõi của chiếc xe ấy lại bị hãng nắm chặt. Về phía mình, các hãng lấy lý do an toàn và quyền sở hữu trí tuệ, rồi thông qua kiểm soát thông tin kỹ thuật, công cụ chuyên dụng và phụ tùng chính hãng để dựng nên một bức tường độc quyền hậu mãi.
Nghề sửa xe thành nghề rủi ro cao
Bản án nói trên tạo ra tác động dây chuyền lên chính lực lượng lao động của ngành.
Thợ sửa xe năng lượng mới hiện đối mặt hai lớp rủi ro. Lớp thứ nhất là kỹ thuật, khi thao tác với hệ thống điện áp cao. Lớp thứ hai là pháp lý, khi việc mở khóa hoặc sửa dữ liệu pin có thể dẫn tới án hình sự, hoặc bị hãng khởi kiện đòi bồi thường với lý do xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Rủi ro cao không đi kèm thu nhập cao. Thợ mới vào nghề nhận lương khoảng 5.000 nhân dân tệ mỗi tháng, tương đương khoảng 18 triệu đồng, và sau vài năm tích lũy có thể đạt 8.000 tới 10.000 nhân dân tệ.
Quy định mới và phần nó chưa chạm tới
Cơ quan quản lý Trung Quốc đã can thiệp vào đúng điểm nghẽn dữ liệu.
Từ ngày 1/4/2026, quy định quản lý thu hồi và tái sử dụng pin động lực phế thải có hiệu lực. Văn bản buộc hãng xe báo cáo thông tin kỹ thuật tháo dỡ pin lên nền tảng thống nhất quốc gia và cho phép doanh nghiệp sửa chữa hợp quy được quyền tra cứu, với mức phạt vi phạm lên tới 50.000 nhân dân tệ. Đây là lần đầu cơ chế báo cáo và tra cứu tạo cơ sở pháp lý để bên thứ ba tiếp cận tài liệu kỹ thuật cốt lõi.
Ngày 23/6/2026, chín bộ ngành do Bộ Thương mại chủ trì ban hành thông tư về thị trường hậu mãi, nêu rõ doanh nghiệp sản xuất xe nguyên chiếc không được lấy việc người tiêu dùng tự chọn cơ sở sửa chữa làm lý do từ chối trách nhiệm bảo hành theo luật.
Phần các quy định này chưa chạm tới nằm ở chỗ khác. Chúng mở dữ liệu tháo dỡ pin cho doanh nghiệp sửa chữa, nhưng chưa trả lời hai câu hỏi mà hai vụ việc trên đặt ra. Một là chủ xe có quyền lấy dữ liệu vận hành của chính chiếc xe mình hay không. Hai là ranh giới giữa sửa chữa hợp pháp và can thiệp trái phép vào hệ thống quản lý pin nằm ở đâu. Chừng nào hai ranh giới đó chưa được định nghĩa bằng văn bản, người thợ vẫn phải tự đoán, và cái giá của việc đoán sai đã có tiền lệ là 6 tháng.
PV
