Nhìn lại lịch sử khảo cổ học vào thế kỷ 19, các cuộc khai quật tại những hang động và đầm lầy khắp miền bắc châu Âu đã mở ra cánh cửa dẫn về một thế giới tiền sử kỳ vĩ. Hàng loạt di cốt của những quái thú thời kỳ băng hà lần lượt phát lộ, từ voi ma mút, tê giác cho đến sư tử hang và gấu. Điểm chung của chúng là vóc dáng vượt trội hơn hẳn so với những họ hàng hiện đại đang sinh tồn ở các khu vực này.
Trong dòng thác phát hiện đó, sự xuất hiện của những mẩu xương sếu có kích thước dị thường đã lập tức thu hút sự chú ý đặc biệt. Nhà sinh vật học người Pháp Alphonse Milne-Edwards khi tiếp cận những di cốt này đã nhận thấy chúng to lớn vượt bậc so với loài sếu xám thông thường - giống chim quen thuộc tại các vùng đất ngập nước và rừng ngập nước trên khắp châu Âu.
Tin rằng mình đã chạm tay vào một sinh vật cổ xưa chưa từng được biết đến, Milne-Edwards đã chính thức định danh sinh vật này là Grus primigenia, tức loài sếu khổng lồ nguyên thủy.
Tuy nhiên, một nghiên cứu đột phá vừa được công bố trên tạp chí khoa học Geobios đã lật ngược hoàn toàn giả thuyết tồn tại hơn một trăm năm qua. Dưới sự dẫn dắt của tiến sĩ John Stewart, giáo sư chuyên ngành cổ sinh thái học tiến hóa tại Đại học Bournemouth, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra lại toàn bộ những bằng chứng cốt học cổ xưa.
Kết luận cuối cùng khiến giới nghiên cứu không khỏi bàng hoàng: loài sếu khổng lồ Grus primigenia thực chất chưa từng hiện diện trên cõi đời. Những khúc xương khổng lồ tưởng như của một giống loài đã tuyệt chủng hóa ra lại thuộc về chính loài sếu xám quen thuộc mà chúng ta vẫn thấy ngày nay.
Để vén bức màn bí ẩn, nhóm nghiên cứu đã áp dụng những tiến bộ vượt bậc của công nghệ hiện đại thay vì chỉ dừng lại ở phương pháp so sánh kích thước và hình thái truyền thống. Họ đã trích xuất thành công vật chất di truyền từ 18 mẫu xương sếu cổ có niên đại từ 20.000 năm cho đến vài ngàn năm trước, được thu thập từ các hang động và đầm lầy trải dài khắp nước Anh, xứ Wales, Pháp, Đức và quần đảo Balearic.
Phân tích ADN cổ đại đã đưa ra lời giải dứt khoát: toàn bộ những bộ xương to lớn đều mang mã gene của loài sếu thông thường đang sống. Tiến sĩ Stewart nhận định rằng các nghiên cứu trước đây đã mắc sai lầm khi chỉ căn cứ vào hình thái xương, trong khi phân tích di truyền mới là chìa khóa mang lại cái nhìn chuẩn xác nhất.
Nguồn gốc của sự nhầm lẫn thế kỷ này bắt nguồn từ chính đặc điểm sinh học tự nhiên của loài sếu: sự chênh lệch vóc dáng rõ rệt giữa hai giới tính. Trong tự nhiên, sếu đực luôn sở hữu thân hình to lớn vượt trội so với sếu cái.
Dữ liệu di truyền hé lộ rằng loài sếu trong quá khứ có kích thước lớn hơn đáng kể so với hiện tại. Cụ thể, những con sếu đực thời tiền sử to lớn hơn nhiều so với các cá thể đực hiện đại, trong khi những con sếu cái thời xưa lại có tầm vóc tương đương với sếu đực ngày nay.
Khi các nhà khoa học thế kỷ 19 đối chiếu xương của những con đực cổ đại to lớn với quần thể sếu hiện đại, họ đã vội vã suy đoán rằng đó là hai giống loài tách biệt - một loài đã tuyệt chủng và một loài đang sống - thay vì nhận ra sự khác biệt giới tính trong cùng một loài.
Loài sếu xám hiện nay vẫn phân bố tại phần lớn khu vực Đông Âu cùng một vài quần thể rải rác ở Pháp, Tây Ban Nha và Anh. Chúng là loài chim dễ nhận biết với chiều cao lên tới 1,2 mét (khoảng 3,9 feet) và những vũ điệu giao phối ồn ào vào mỗi độ xuân về.
Các di cốt cổ xưa chứng minh rằng tổ tiên của chúng từng có địa bàn phân bố rộng khắp Tây Âu. Việc chứng minh sếu khổng lồ không tồn tại đã khép lại một huyền thoại, nhưng đồng thời mở ra một câu hỏi hóc búa mới: điều gì đã khiến vóc dáng của loài sếu bị thu nhỏ dần theo thời gian?
Các nhà khoa học nhận định con người rất có thể là một phần nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm kích thước này. Theo tiến sĩ Stewart, giả thuyết hàng đầu hiện nay tập trung vào các hoạt động thoát nước tại các vùng đất ngập nước và sự thay đổi mục đích sử dụng đất do con người gây ra, làm biến đổi và thu hẹp môi trường sống tự nhiên của loài sếu.
Dẫu vậy, nhóm nghiên cứu khẳng định vẫn cần thêm nhiều công trình chuyên sâu trong tương lai để làm sáng tỏ hoàn toàn tác động của con người đối với quá trình biến đổi kích thước của loài chim này.
Đức Khương
