Giữa những cánh rừng nhiệt đới của đảo quốc Madagascar, hình ảnh một sinh vật có sải cánh rộng tới 1,5 mét và kích thước cơ thể tương đương một chú chó nhỏ liệng ngang qua bầu trời có thể khiến bất kỳ ai cũng phải rùng mình kinh hãi.
Thế nhưng, trái ngược với nỗi ám ảnh kinh điển về loài dơi hút máu mang theo mầm bệnh nguy hiểm, dơi quạ Madagascar - tên khoa học là Pteropus rufus - lại là loài sinh vật ăn thực vật hoàn toàn vô hại đối với con người. Thuộc họ dơi ăn quả Cựu thế giới, chúng sở hữu khuôn mặt tròn, chiếc mõm dài thanh tú trông giống hệt loài cáo hoặc chó cảnh, sinh sống chủ yếu bằng hoa quả, phấn hoa và mật hoa của hơn 40 loài thực vật bản địa.
Do thức ăn thực vật không di chuyển, loài dơi này không cần đến khả năng định vị bằng sóng âm mà sử dụng thị giác cùng khứu giác tinh nhạy để kiếm ăn. Mỗi đêm, một cá thể có thể bay xa tới 50 km để tìm kiếm nguồn thức ăn.
Thói quen nuốt trọn quả mà không làm tổn hại đến hạt đã biến dơi quạ trở thành lực lượng phát tán hạt giống quan trọng bậc nhất trong hệ sinh thái địa phương, đồng thời là loài thụ phấn đắc lực duy trì sự đa dạng sinh học của toàn bộ hòn đảo.
Tuy nhiên, loài động vật quý giá này lại có tốc độ sinh sản rất chậm khi mỗi lứa dơi mẹ chỉ sinh đúng một con non sau chu kỳ mang thai kéo dài từ 100 đến 150 ngày.
Hiện nay, dơi quạ Madagascar đã bị Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) đưa vào danh sách các loài dễ bị tổn thương. Mối đe dọa sinh tử lớn nhất đối với chúng không đến từ thiên địch tự nhiên mà lại phát xuất từ bàn tay con người.
Người dân bản xứ từ lâu đã xem dơi quạ như một nguồn cung cấp đạm thường nhật, đồng thời coi chúng là loài dịch hại cần trừ khử vì thói quen ăn phá những vườn cây ăn trái có giá trị kinh tế. Dù luật pháp sở tại đã ban hành khung thời gian cấm săn bắt nghiêm ngặt, nhưng năng lực giám sát lỏng lẻo đã khiến hoạt động săn trộm diễn ra dai dẳng suốt bốn mùa trong năm.
Đằng sau cuộc tàn sát âm thầm ấy là một hệ lụy tiến hóa dị thường. Từ cuối thế kỷ trước, nhiều nhà sinh vật học đã linh cảm thấy kích thước của các cá thể dơi bắt được ngày một nhỏ dần. Mối nghi ngờ này cuối cùng đã được chứng minh bằng các dữ liệu khoa học chuẩn xác trong công trình nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí Journal of Mammalogy vào ngày 29 tháng 10 năm 2026.
Công trình do nhà sinh thái học động vật hoang dã Emily Cornelius Ruhs cùng cộng sự kỳ cựu Steve Goodman thuộc Trung tâm Nghiên cứu Tích hợp Negaunee tại Bảo tàng Field thực hiện.
Để tìm ra căn nguyên của sự việc, giáo sư Steve Goodman - người đã có gần 40 năm gắn bó với thực địa Madagascar - đã dành nhiều năm rà soát 9 bảo tàng lịch sử tự nhiên danh tiếng khắp nước Mỹ và châu Âu. Nhóm tác giả đã đo đạc tỉ mỉ kích thước hộp sọ và lớp da của 121 mẫu vật dơi quạ thu thập xuyên suốt 150 năm lịch sử.
Kết quả xử lý thống kê khiến giới khoa học sửng sốt: kể từ dấu mốc năm 1980, số lượng dơi quạ không chỉ suy sụp trầm trọng mà kích cỡ cơ thể của chúng còn xuất hiện một cú sụt giảm đứt gãy chưa từng có.
Nghịch lý nằm ở chỗ, thời điểm kích thước loài dơi này bắt đầu biến dạng đột ngột lại trùng khớp hoàn toàn với giai đoạn chính quyền địa phương đưa ra các quy định bảo vệ đầu tiên.
Luật pháp khi đó chỉ đặt ra khung thời gian cấm săn bắt từ tháng 5 đến tháng 8 hàng năm, nhưng lại bỏ ngỏ việc áp đặt hạn ngạch số lượng cũng như tiêu chuẩn kích thước cá thể được phép đánh bắt.
Nhận thấy thời gian săn bắn bị siết lại, các thợ săn bản địa đã chuyển hướng sang săn bắt thương mại với cường độ hung bạo hơn nhiều lần so với thời kỳ tự cung tự cấp. Họ ồ ạt săn lùng và càn quét mọi đàn dơi để tích trữ nguồn thịt bán ra thị trường.
Chính áp lực săn bắt mang tính tận diệt này đã vô tình kích hoạt một cuộc chọn lọc nhân tạo tàn nhẫn. Nhà nghiên cứu Emily Cornelius Ruhs chỉ rõ một thực tế nghiệt ngã: nếu một con dơi sở hữu tầm vóc to lớn nhất trên bầu trời, nó sẽ trở thành mục tiêu lộ liễu nhất và đem lại khối lượng thịt nhiều nhất cho tay súng của những kẻ săn trộm.
Lần lượt từng cá thể mang tầm vóc khổng lồ bị bắn hạ, khiến toàn bộ nguồn gene ưu việt về kích cỡ bị xóa sổ khỏi tự nhiên. Những cá thể may mắn sống sót phần lớn là những con mang gene quy định vóc dáng còi cọc, nhỏ bé hơn. Trải qua hơn bốn thập kỷ duy trì nòi giống, thế hệ con cháu của chúng ngày nay đã bị thu nhỏ kích thước một cách rõ rệt.
Dù vậy, các nhà khoa học tại Bảo tàng Field cũng nhấn mạnh rằng hoạt động săn bắt thương mại khốc liệt có thể không phải là thủ phạm duy nhất dẫn đến sự biến đổi hình thể này.
Tình trạng tàn phá rừng nguyên sinh, áp lực từ biến đổi khí hậu toàn cầu và sự đảo lộn của mùa quả chín do thời tiết cực đoan có thể đang cùng hợp lực, đẩy loài dơi quạ khổng lồ vào con đường thoái hóa thể chất nhanh chóng.
Nghiên cứu mới không chỉ vén màn bí mật về một vụ thu nhỏ thể xác dị thường trong tự nhiên, mà còn gióng lên hồi chuông cảnh báo sâu sắc về những lỗ hổng chết người trong chính sách bảo tồn động vật hoang dã.
Đức Khương
