Chỉ còn vài tháng nữa, học sinh lớp 12 sẽ chính thức bước vào mùa tuyển sinh đại học năm 2026. Đứng trước ngưỡng cửa quan trọng của cuộc đời, việc chọn ngành, chọn nghề trở thành bài toán lớn đối với mỗi thí sinh.
Thực trạng chọn nghề theo cảm tính
Theo báo Công an Nhân dân, có một thực tế là không ít học sinh phổ thông bước vào quá trình lựa chọn ngành nghề trong trạng thái thiếu thông tin, thiếu trải nghiệm và thiếu hiểu biết về chính mình, không ít em chọn ngành vì “nghe nói dễ xin việc”, “bạn bè đăng ký nhiều”, hoặc đơn giản là vì “bố mẹ định sẵn”, thậm chí do đây là ngành nghề đang "hot".
Có em chọn đại học bằng mọi giá, coi đó là con đường duy nhất dẫn tới thành công, trong khi không hề hiểu rõ yêu cầu nghề nghiệp, môi trường làm việc hay năng lực bản thân có thực sự phù hợp hay không.
Hệ quả là sau vài năm học, nhiều sinh viên rơi vào trạng thái chán nản, học đối phó, thậm chí bỏ học giữa chừng; khi ra trường lại loay hoay tìm việc, làm trái ngành hoặc phải học thêm nghề khác để thích nghi.
Chỉ còn vài tháng nữa, học sinh lớp 12 sẽ chính thức bước vào mùa tuyển sinh đại học năm 2026. Ảnh minh họa
Theo các chuyên gia tư vấn hướng nghiệp, một trong những sai lầm khá phổ biến là phụ huynh định hướng con theo những ngành được cho là "an toàn", "dễ xin việc" hoặc đang có tốc độ tăng trưởng cao, độ “hot” cao.
Bên cạnh đó, cũng có không ít gia đình điều chỉnh lựa chọn ngành học hoàn toàn dựa trên điểm thi của con. Ngoài ra, cũng có phụ huynh buông lỏng, để con tự quyết định lựa chọn ngành nghề mà thiếu sự trao đổi, định hướng và hỗ trợ.
Khái niệm "hot" luôn đi kèm với tính chu kỳ và bẫy "cung-cầu"
Báo Tuổi trẻ Online dẫn lời TS Nguyễn Trung Nhân, Trưởng phòng Đào tạo Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM khẳng định, không tồn tại khái niệm ngành "hot" một cách tuyệt đối. Thực tế cho thấy nhiều ngành có điểm chuẩn không cao, ít người theo học nhưng nhu cầu nhân lực lại rất lớn.
Ông Nhân khuyên học sinh nên tìm hiểu theo nhóm lĩnh vực ngành nghề. Chẳng hạn, khối ngành kỹ thuật bao gồm cơ khí, ô tô, điện, tự động hóa...; nhóm ngành công nghệ thông tin có kỹ thuật phần mềm, khoa học máy tính, an ninh mạng, hệ thống thông tin, trí tuệ nhân tạo...
Mỗi khối ngành xét tuyển thí sinh dựa trên năng lực nổi trội ở những môn học khác nhau. Vì vậy, nếu xác định bản thân có năng lực phù hợp, học sinh hoàn toàn có thể lựa chọn ngành học theo sở thích.
Theo PGS.TS Phạm Mạnh Hà, tâm lý lo sợ bị bỏ lại phía sau khiến nhiều gia đình xem các ngành xu hướng như một "tấm vé bảo hiểm" cho tương lai. Tuy nhiên, việc chọn nghề nếu chỉ dựa trên độ "nóng" của thị trường mà bỏ qua tố chất cá nhân thực sự là một nước đi đầy rủi ro. Trước hết, phụ huynh và học sinh cần nhìn nhận thực tế rằng "ngành hot", “nghề hot” thường đi kèm với áp lực khổng lồ.
Những lĩnh vực như công nghệ hay tài chính đòi hỏi sự vận động trí não liên tục và khả năng tự học bền bỉ. Nếu không có niềm yêu thích nội tại làm "nhiên liệu", các em sẽ rất nhanh chóng rơi vào trạng thái kiệt sức. Khi sự hào nhoáng ban đầu qua đi, thứ còn lại là 8 đến 10 tiếng làm việc mỗi ngày với những con số hay dòng code khô khan. Lúc này, thiếu đam mê sẽ dễ biến công việc thành một gánh nặng tâm lý, triệt tiêu động lực phấn đấu và khiến bạn khó lòng cạnh tranh được với những nhân sự coi công việc là lẽ sống.
Bên cạnh đó, khái niệm "hot" luôn đi kèm với tính chu kỳ và bẫy "cung-cầu". Hiệu ứng đám đông thường khiến truyền thông và xã hội tô hồng quá mức về nhu cầu nhân lực, dẫn đến việc hàng loạt cơ sở đào tạo mở rộng quy mô và hàng vạn sinh viên cùng đổ xô vào một lối đi hẹp. Hệ quả nhãn tiền là sự bão hòa nhân lực chỉ sau 4-5 năm đào tạo. Khi nguồn cung lao động tăng vọt trong khi nhu cầu doanh nghiệp chững lại, giá trị của tấm bằng cử nhân "ngành hot" sẽ sụt giảm. Những sinh viên tốt nghiệp sẽ phải đối mặt với một thị trường lao động cạnh tranh khốc liệt, nơi nhà tuyển dụng có quyền ép giá và đòi hỏi kinh nghiệm vượt trội.
Không tồn tại khái niệm ngành "hot" một cách tuyệt đối. Ảnh minh họa
TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ GD&ĐT cũng cho rằng, hiện nay nhiều học sinh rất hay hỏi: “Trường nào dễ đỗ, ngành nào dễ kiếm việc?”. Câu hỏi đó không sai nhưng chỉ đúng khi các em hiểu rằng “dễ đỗ” là cửa vào, còn “dễ sống được với nghề” mới là đích đến.
“Đừng có chọn đại học như chọn vé gửi xe, miễn vào được là xong. Cái các em cần là một lựa chọn đúng chỗ, vừa sức để học đến nơi đến chốn, ra trường có năng lực thật. Ngành học mà không hợp với nền tảng kiến thức của mình, “đỗ dễ” rồi cũng rất dễ… nản giữa đường. Khi tìm hiểu về ngành học, về trường, các em hãy đặt câu hỏi: Có thực tập bắt buộc không, ai hỗ trợ, đánh giá ra sao? Sinh viên ra trường làm vị trí gì, trường đo đầu ra thế nào? Nếu nơi nào nói hay mà không đưa được minh chứng, các em nên thận trọng”, TS Hoàng Ngọc Vinh chia sẻ.
