Từ trước đến nay, giới khoa học lẫn công chúng vẫn thường cho rằng việc thiết lập mối quan hệ thân thiết với các loài động vật khác - mà đỉnh cao là hành vi nuôi thú cưng - là đặc quyền duy nhất của con người. Chúng ta nuôi mèo, nuôi chó hay các loài sinh vật cảnh xuất phát từ nhu cầu cảm xúc thuần túy chứ không hoàn toàn vì mục đích sinh tồn hay lợi ích vật chất.
Tuy nhiên, một công trình đánh giá diện rộng mới được công bố trên tạp chí khoa học uy tín Primates đã đưa ra những bằng chứng thách thức hoàn toàn quan niệm cố hữu này.
Bằng việc tập hợp và phân tích một tập dữ liệu đồ sộ bao gồm 303 trường hợp từ các ấn phẩm khoa học chính thức, 58 tài liệu hình ảnh video đã qua sàng lọc, cùng 66 báo cáo từ cuộc khảo sát gửi tới các nhà linh trưởng học trên toàn thế giới, nhóm nghiên cứu do PGS.TS Cyril Grueter thuộc Đại học Oxford dẫn đầu đã ghi nhận tới 204 cặp tương tác khác loài.
Các hành vi này xuất hiện ở cả môi trường tự nhiên lẫn nuôi nhốt, trải dài từ các hoạt động đơn giản đến những mối quan hệ phức tạp.
Bức tranh tương tác giữa các loài linh trưởng và thế giới động vật xung quanh hiện ra vô cùng phong phú và kỳ lạ. Tại Ấn Độ, người ta không khó để bắt gặp những con khỉ đuôi dài vây quanh một chú chó nhà. Tại Trung Quốc, những con khỉ mũi hếch trẻ tuổi thản nhiên trèo lên lưng heo. Còn tại Nhật Bản, khỉ đuôi dài bản địa lại có thói quen trèo lên lưng những con hươu sika để "quá giang".
Không dừng lại ở đó, danh sách các loài tương tác với linh trưởng còn mở rộng sang mèo, chim, sóc, các loài gặm nhấm, và thậm chí cả những sinh vật có khoảng cách tiến hóa rất xa như côn trùng hay giáp xác.
Đáng chú ý nhất phải kể đến một trường hợp kinh điển được ghi nhận tại Brazil. Một đàn khỉ capuchin hoang dã đã chấp nhận một chú khỉ marmoset sơ sinh gia nhập nhóm. Con vật nhỏ bé này không những không bị xua đuổi mà còn sống hòa nhập cùng đàn trong ít nhất mười tháng liên tục, nhận được sự chăm sóc tận tình từ hai con khỉ cái tiếp nối nhau, cùng sự bao dung rộng rãi từ tất cả các thành viên còn lại. Hành vi này thể hiện một mức độ thấu cảm và tính linh hoạt xã hội đáng ngạc nhiên ở động vật hoang dã.
Theo giải thích của PGS.TS Cyril Grueter, mặc dù những biểu hiện này chưa cấu thành hành vi nuôi thú cưng hoàn chỉnh như cách con người đặt tên, làm nhà hay chăm sóc suốt đời cho động vật, nhưng chúng rất có thể đại diện cho những "gạch nối tiến hóa" sơ khai nhất.
Đó chính là nền tảng tâm lý và hành vi mà từ đó, tình bạn giữa con người và động vật đã dần được hình thành qua hàng triệu năm. Sự sẵn sàng nhận ra một cá thể khác loài và mời nó bước vào thế giới xã hội của mình có lẽ là một đặc tính lâu đời hơn lịch sử loài người rất nhiều.
Tuy nhiên, góc nhìn khoa học cũng cảnh báo chúng ta không nên lãng mạn hóa mọi cuộc gặp gỡ trong tự nhiên. Bức tranh tương tác không phải lúc nào cũng mang màu hồng của sự sẻ chia.
Trong tổng số các trường hợp được ghi nhận, hoạt động chơi đùa chiếm đa số với 139 lần, theo sau là hành vi chải lông cho nhau với 136 lần. Nhưng ranh giới giữa sự tò mò, bản năng chăm sóc và sự đe dọa lại vô cùng mỏng mong.
Nhóm nghiên cứu của Đại học Oxford đã ghi nhận ít nhất 13 trường hợp đau lòng khi con vật đối tác bị chết do sự tương tác thô bạo. Nạn nhân của những vụ việc này bao gồm chim, tê tê, mèo nhà và thậm chí là các loài linh trưởng nhỏ hơn.
Điển hình như một đoạn phim gây chấn động quay tại Ả Rập Xê Út, ghi lại cảnh một con khỉ bắt giáp đực liên tục tha theo một chú chó con bị bắt cóc trong thời gian dài. Mặc dù nhìn bên ngoài hành vi này có vẻ giống như việc nhận nuôi hay giữ thú cưng, nhưng đối với con vật nhỏ bé, đó thực sự là một trải nghiệm đầy đe dọa, nguy hiểm và hãi hùng.
Điều này cho thấy sự quan tâm mang tính xã hội hoàn toàn không đồng nghĩa với lòng thấu cảm thực sự. Một con khỉ có thể có động lực muốn ôm ấp, cầm nắm hoặc chăm sóc một con vật khác loài vì tò mò hoặc thỏa mãn bản năng, nhưng chúng lại hoàn toàn thiếu khả năng đọc hiểu các tín hiệu cầu cứu, giới hạn chịu đựng thể chất hay nhu cầu sinh lý thực tế của nạn nhân.
Mặc dù nghiên cứu còn những hạn chế nhất định do sử dụng tập dữ liệu kết hợp và có sự thiên vị truyền thông - nơi những sự việc kỳ lạ giống con người thường dễ được ghi lại và xuất bản hơn - nhưng công trình này vẫn đặt ra một dấu mốc quan trọng.
Việc giải mã các mối quan hệ liên loài ở linh trưởng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về con đường tiến hóa của chính mình, đồng thời xóa bỏ ranh giới định kiến rằng chỉ có con người mới sở hữu tâm trí đủ phức tạp để kết bạn với thế giới tự nhiên.
Tham khảo: ZME
Đức Khương
