Nội dung dự thảo quy định thế nào?
Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi 2026, được Bộ Công an soạn thảo, dự kiến trình Quốc hội cho ý kiến trong kỳ họp tháng 8 đang nhận được sự quan tâm của dư luận.
Người thân các bị cáo chờ ngoài khu vực xét xử sau khi TAND Hà Nội tuyên án. Ảnh: Ngọc Thành/ VnExpress.
Theo VnExpress, Bộ luật Hình sự hiện hành quy định, Tòa chỉ xem xét cho hưởng án treo với án tù không quá 3 năm. Tại dự thảo, Bộ Công an đề xuất mở rộng việc áp dụng án treo lên tới 5 năm, căn cứ nhân thân và các tình tiết giảm nhẹ, nếu xét thấy không cần phải bắt chấp hành hình phạt tù.
"Theo điều 65 Bộ luật Hình sự hiện hành, khi xử phạt tù không quá 3 năm, căn cứ vào nhân thân của người phạm tội và các tình tiết giảm nhẹ, nếu xét thấy không cần phải bắt chấp hành hình phạt tù thì tòa án cho hưởng án treo và ấn định thời gian thử thách từ 1 đến 5 năm.
Còn tại dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), ngoài quy định trên cơ quan soạn thảo đề xuất quy định người bị xử phạt tù không quá 5 năm có thể được tòa án quyết định cho hưởng án treo".
Trong trường hợp này, tòa án có thể quyết định cho hưởng án treo kèm theo điều kiện "nộp một mức tiền để thay thế hình phạt tù" và ấn định thời gian thử thách 1-2 năm.
Các trường hợp được hưởng án treo tới 3 năm như thông thường thì không phải nộp tiền thay thế.
Để đảm bảo nghiêm minh, dự thảo vẫn giữ nguyên quy định, nếu trong thời gian thử thách, người được hưởng án treo cố ý vi phạm nghĩa vụ theo quy định của Luật Thi hành án hình sự từ 2 lần thì tòa án có thể quyết định buộc người đó phải chấp hành hình phạt tù của bản án đã tuyên.
Bộ Công an đánh giá phạm vi các tội danh áp dụng hình phạt tiền hiện tương đối hẹp. Luật mới chỉ ghi nhận một ngoại lệ với "người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý và có nơi cư trú rõ ràng" (Điều 38 khoản 2, Bộ luật Hình sự).
Thực tiễn, người phạm tội rất nghiêm trọng thuộc nhóm các tội phạm về chức vụ có thể áp dụng hình phạt này, theo tinh thần chiến lược cải cách tư pháp. Các quan điểm về phòng, chống tham nhũng cũng ưu tiên thu hồi tài sản bị thất thoát.
Chính sách mở rộng các tội danh được áp dụng phạt tiền thay vì phạt tù sẽ giúp giảm chi phí giam giữ, quản lý trại giam, đồng thời tăng nguồn thu ngân sách từ các vụ án có động cơ vụ lợi.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với nhóm tội phạm kinh tế, chức vụ không có yếu tố tham nhũng, khi mục tiêu chính của hình phạt là "buộc khôi phục nguyên trạng và bồi thường thiệt hại".
Chuyên gia pháp lý nói gì?
Trả lời về nội dung này trên báo Tuổi trẻ, TS Đặng Văn Cường, giảng viên khoa luật và lý luận chính trị, Trường đại học Thủy lợi, cho rằng đây là đề xuất dựa trên định hướng mới của chính sách hình sự, phù hợp yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong giai đoạn hiện nay.
Phiên tòa xét xử các bị cáo trong một vụ án lừa đảo mua bán đất để chiếm đoạt tài sản - Ảnh: THÂN HOÀNG
Ông chỉ rõ bản chất của án treo là miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện. Nhiều quốc gia quy định hình phạt tù không quá 3 năm, có nhiều tình tiết giảm nhẹ thì tòa án có thể cho bị cáo được hưởng án treo và ấn định thời gian thử thách không quá 5 năm.
Việt Nam là một trong các quốc gia đang áp dụng quy định này. Đồng thời, có một số quốc gia quy định thời hạn hình phạt tù không quá 2 năm, cá biệt có một số quốc gia, trong đó có nước Pháp quy định án phạt tù 5 năm vẫn có thể được hưởng án treo.
Bởi vậy theo ông Cường, nếu Việt Nam quy định hình phạt tù không quá 5 năm vẫn có thể được hưởng án treo cũng không phải là quốc gia đầu tiên quy định về vấn đề này.
Tuy nhiên cần hiểu án treo trong tình huống này không phải là "tự động", "mặc nhiên" mà còn phụ thuộc vào nhiều tình tiết yếu tố, theo sự đánh giá của hội đồng xét xử như nhân thân tốt, có nhiều tình tiết giảm nhẹ, có nơi cư trú rõ ràng, có khả năng tự cải tạo…
Cùng với đó, ban soạn thảo đề xuất tòa án có thể quyết định cho hưởng án treo kèm theo điều kiện nộp một mức tiền để thay thế hình phạt tù và ấn định thời gian thử thách 1-2 năm...
Ông nhắc lại định hướng về chính sách hình sự của Việt Nam thời gian qua có nhiều thay đổi, trong đó nghị quyết của Đảng định hướng thời gian tới sẽ tăng cường hình phạt tiền, giảm hình phạt tù và hạn chế dần hình phạt tử hình tiến tới bỏ hình phạt tử hình trong hệ thống hình phạt.
Do vậy việc áp dụng hình phạt phải phù hợp với từng tình huống, thể hiện sự khoan hồng, nhân đạo, đáp ứng được yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm trong từng giai đoạn.
TS Cường nhấn mạnh chính sách mở rộng các tội danh được áp dụng phạt tiền thay vì phạt tù không chỉ phù hợp với chính sách hình sự mà còn hợp lý về mặt kinh tế.
Nếu quy định này được thông qua sẽ giúp giảm chi phí giam giữ, quản lý trại giam, đồng thời tăng nguồn thu ngân sách từ các vụ án có động cơ vụ lợi. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với nhóm tội phạm kinh tế, chức vụ không có yếu tố tham nhũng, khi mục tiêu chính của hình phạt là buộc khôi phục nguyên trạng và bồi thường thiệt hại.
Còn trên báo Tiền phong, luật sư Vi Sơn Anh (Công ty Luật Minh Bạch), cho rằng việc tăng cường các hình phạt mang tính kinh tế bên cạnh hình phạt tù phù hợp với xu hướng chung của thế giới. Theo đó, hình phạt không chỉ nhằm trừng phạt mà còn có mục đích giáo dục, răn đe và phòng ngừa tội phạm.
Theo luật sư, ở nhiều quốc gia, đặc biệt là các nước phát triển, hình phạt kinh tế được chú trọng và có thể thay thế một phần hình phạt tù. Cách tiếp cận này vừa góp phần giảm tải cho Nhà nước, giảm áp lực đối với công tác thi hành án, vừa bảo đảm tính răn đe. Đối với các tội phạm kinh tế, việc buộc người phạm tội khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại và chịu trách nhiệm về mặt kinh tế có thể mang lại hiệu quả thiết thực.
"Việc tăng cường hình phạt kinh tế phù hợp với xu thế phát triển của pháp luật hình sự trên thế giới, trong đó mục tiêu của hình phạt ngày càng hướng nhiều hơn đến giáo dục, cải tạo và phòng ngừa, thay vì chỉ tập trung vào trừng phạt", luật sư Vi Sơn Anh nhận định.
