Nguy hiểm hơn thiếu oxy thông thường
Vụ tai nạn nguyên nhân ban đầu được cho là ngạt khí tại một trang trại chăn nuôi ở Thanh Hóa khiến 5 người tử vong và nhiều người khác phải nhập viện cấp cứu một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ từ khí hydro sunfua (H2S). Đây là loại khí độc thường xuất hiện trong hầm biogas nhưng vẫn bị nhiều người xem nhẹ. Hiện vụ việc ở Thanh Hóa vẫn đang được điều tra làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm liên quan.
Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, H2S là khí không màu, có mùi trứng thối ở nồng độ thấp nhưng cực kỳ nguy hiểm bởi chỉ cần hít phải ở nồng độ cao, nạn nhân có thể bất tỉnh và tử vong chỉ trong vài nhịp thở.
Khí độc tích tụ dưới đáy hầm, càng xuống sâu càng nguy hiểm. BS Nguyễn Huy Hoàng cho biết, H2S được sinh ra khi các chất hữu cơ chứa lưu huỳnh như phân, nước tiểu và thức ăn thừa bị phân hủy trong môi trường yếm khí - điều kiện đặc trưng của hầm biogas.
Khác với nhiều loại khí khác, H2S nặng hơn không khí khoảng 20%, vì vậy chúng không khuếch tán lên trên mà lắng xuống đáy các không gian kín như hầm biogas, bể chứa phân, giếng hay cống ngầm.
"Người đứng phía trên miệng hầm có thể vẫn hít thở bình thường, nhưng chỉ cần bước xuống sâu hơn là có thể đi vào vùng khí độc với nồng độ rất cao", bác sĩ Hoàng phân tích.
Theo chuyên gia, H2S không chỉ gây ngạt do làm giảm oxy trong không khí mà còn tấn công trực tiếp vào tế bào.
Loại khí này ức chế enzyme cytochrome c oxidase trong ty thể - "nhà máy sản xuất năng lượng" của tế bào - khiến oxy dù vẫn có trong máu nhưng không thể được sử dụng để tạo năng lượng. Cơ chế này tương tự chất độc cyanide.
Khi đó, tim và não - hai cơ quan tiêu thụ nhiều năng lượng nhất - sẽ bị tổn thương đầu tiên. Người phơi nhiễm nặng có thể nhanh chóng rơi vào tình trạng co giật, ngừng thở, ngừng tim và tử vong.
Một trong những đặc điểm nguy hiểm nhất của H2S là khả năng "đánh lừa" con người.
Ở nồng độ thấp, khí có mùi trứng thối rất đặc trưng. Tuy nhiên, khi nồng độ tăng lên khoảng 100 ppm, H2S sẽ làm tê liệt dây thần kinh khứu giác. Lúc này, người ở trong vùng nguy hiểm sẽ không còn ngửi thấy mùi và dễ lầm tưởng khí độc đã tan.
"Việc không còn ngửi thấy mùi không đồng nghĩa với việc môi trường đã an toàn. Ngược lại, đây có thể là dấu hiệu nồng độ H2S đang ở mức rất nguy hiểm", BS Nguyễn Huy Hoàng cảnh báo.
Theo chuyên gia, ở nồng độ rất cao, H2S có thể khiến nạn nhân ngã gục gần như ngay lập tức, không kịp phản ứng hay tìm đường thoát thân.
BS Nguyễn Huy Hoàng cho biết, nhiều vụ tai nạn hầm biogas có điểm chung là người đầu tiên gặp nạn, sau đó những người khác vì vội vàng xuống cứu nhưng không có thiết bị bảo hộ cũng lần lượt bị ngạt khí.
Đây là nguyên nhân khiến số nạn nhân trong các vụ tai nạn không gian kín thường tăng lên nhanh chóng.
"Nguyên tắc quan trọng nhất là tuyệt đối không lao xuống cứu người nếu không có thiết bị thở độc lập và phương án cứu hộ chuyên nghiệp", bác sĩ nhấn mạnh.
BS Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam. Ảnh: BSCC
Tuyệt đối không dùng mũi để 'kiểm tra' hầm biogas
Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, trước khi xuống bất kỳ hầm biogas hay bể chứa chất thải nào, cần đo nồng độ H2S, oxy, khí metan và CO bằng máy dò khí chuyên dụng.
Chỉ khi H2S ở mức an toàn, nồng độ oxy đạt yêu cầu và không có nguy cơ cháy nổ mới được phép làm việc trong hầm.
Bên cạnh đó, phải thông gió cưỡng bức bằng quạt hoặc máy thổi khí trước và trong suốt quá trình làm việc; người xuống hầm phải sử dụng mặt nạ có bình dưỡng khí độc lập (SCBA), dây đai an toàn và luôn có người giám sát ở phía trên.
Theo chuyên gia, khẩu trang y tế, khẩu trang vải hay các loại khẩu trang than hoạt tính thông thường đều không có khả năng bảo vệ người lao động trước khí H2S nồng độ cao.
Cần thay đổi tư duy về an toàn hầm biogas
BS Nguyễn Huy Hoàng nhận định, hầm biogas là giải pháp quan trọng trong xử lý chất thải và phát triển nông nghiệp tuần hoàn. Tuy nhiên, nếu thiếu quy trình vận hành và bảo hộ an toàn, đây cũng có thể trở thành "bẫy tử thần" đối với người lao động.
Theo bác sĩ, thay vì coi hầm biogas đơn thuần là nơi chứa chất thải, cần nhìn nhận đây là một không gian hạn chế có nguy cơ hóa chất độc hại, đòi hỏi quy trình kiểm soát an toàn nghiêm ngặt như trong các cơ sở công nghiệp.
"Không được đánh đổi tính mạng con người bằng sự chủ quan hay kinh nghiệm truyền miệng. Mỗi lần xuống hầm biogas đều phải được coi là một công việc có nguy cơ cao và tuân thủ đầy đủ quy trình an toàn", BS Nguyễn Huy Hoàng khuyến cáo.
