Hơn ba mươi năm đã trôi qua kể từ khi cửa hàng bách hóa Sampoong sụp đổ (1995), nhưng ít nhất 6 trong số 10 gia đình nạn nhân vẫn mắc chứng rối loạn trầm cảm sau chấn thương (PTED). Họ được cho là đã trải qua những cảm xúc oán giận như suy nghĩ lặp đi lặp lại, tức giận và mệt mỏi.
Trung tâm Quyền lợi Nạn nhân Thảm họa "Cùng nhau" và Hiệp hội Nạn nhân Vụ sập Trung tâm Thương mại Sampoong đã gửi thư đến 30 gia đình có người thân qua đời trên toàn quốc để tiến hành khảo sát về mặt tâm lý.
Kết quả cho thấy: 83,35% số người được hỏi không nhận được hỗ trợ tâm lý từ các chuyên gia; 46,5% bày tỏ sự phản đối về việc trừng phạt những người chịu trách nhiệm.
Thảm họa cũng để lại một vết thương sâu sắc trong mối quan hệ gia đình. Gần một nửa số gia đình nạn nhân cho biết họ đã trải qua xung đột gia đình sau thảm họa, và 21,7% bị thất nghiệp.
"Chúng tôi yêu cầu công lý và trách nhiệm xã hội của những người đứng đầu Hàn Quốc đối với những nạn nhân trong thảm họa Sampoong", một công dân nhắn nhủ.
Ngày 6/10/1987, cửa hàng bách hóa Sampoong được khởi công trên khu đất từng dùng làm nơi xử lý rác thải do Tập đoàn Sampoong thực hiện. Công trình hoàn thành vào nửa cuối năm 1989 và chính thức khai trương ngày 7/7/1990 tại quận Seocho, Seoul, Hàn Quốc.
Tòa nhà gồm 2 khối A và B nối với nhau bằng hành lang. Khối A có 5 tầng nổi và 4 tầng hầm, kinh doanh đa dạng mặt hàng từ gia dụng, nội thất đến mỹ phẩm, phụ kiện. Với khoảng 1.000 nhân viên và lượng khách trung bình 40.000 lượt mỗi ngày, doanh thu hàng tuần của cửa hàng bách hóa Sampoong đạt khoảng 4 triệu USD (105 tỷ đồng), nhanh chóng trở thành một trong những địa điểm mua sắm sầm uất nhất thủ đô.
Buổi sáng "ngày tận thế"
8h thứ năm ngày 29/6/1995, quản lý trực ca của cửa hàng bách hóa Sampoong đến nơi làm việc. Như thường lệ, việc đầu tiên ông làm là kiểm tra những ghi chú do nhân viên để lại tối hôm trước.
Theo ghi chú, quản lý biết được rằng tối qua thi thoảng có những tiếng động lạ phát ra từ tầng trên cùng. Điều này thường xảy ra vì việc lắp đặt ba dàn điều hòa lớn ở tầng thượng cách đây hai năm đã gây ra vết nứt trên sàn mái trong quá trình di chuyển. Nghĩ vấn đề này không mới, quản lý không để tâm.
10h, cửa hàng bách hóa Sampoong mở cửa. Rất nhiều khách hàng đến mua sắm nhờ chương trình khuyến mãi.
Tuy nhiên, không lâu sau khi mở cửa, một nhân viên phục vụ tại nhà hàng Chunwon ở tầng 5 tòa A báo cáo rằng có nhiều vết nứt xung quanh một cây cột, sàn nhà bị sụt lún rõ rệt. Vì an toàn, nhân viên tòa nhà đã đóng cửa nhà hàng và treo biển đang bảo trì ở lối vào. Nhờ được tan làm sớm, các nhân viên nhà hàng thoát nạn.
Gần trưa, khách ở tầng 4 nghe thấy tiếng gạch nứt trên trần nhà, ngay sau đó là những vết nứt trên sàn nhà, một số rộng tới 10 cm, và cảm thấy tòa nhà bắt đầu rung nhẹ.
Quản lý ca trực lập tức lên tầng cao nhất để kiểm tra. Ông nhận định rằng vấn đề nằm ở dàn điều hòa không khí rung lắc quá mức khi đang hoạt động công suất lớn. Quản lý quyết định tắt máy điều hòa và thông báo qua loa: "Hệ thống điều hòa bị trục trặc, cần sửa chữa trong một ngày".
Dù tức giận, khách hàng vẫn tiếp tục mua sắm, nghĩ rằng khi nào thấy nóng rồi hẵng ra ngoài.
16h, quản lý ca trực báo cáo vấn đề nứt sàn cho ban lãnh đạo cấp cao và Chủ tịch Lee Joon của bộ phận xây dựng Tập đoàn Sampoong.
Ban lãnh đạo lập tức liên hệ với kỹ sư kết cấu phụ trách xây dựng tòa nhà để đến hiện trường kiểm tra. Sau khi khảo sát, kỹ sư phát hiện khả năng chịu tải của toàn bộ tòa nhà đã đạt đến giá trị tới hạn, có thể sụp đổ bất cứ lúc nào.
Tuy nhiên, Chủ tịch Lee không chấp nhận đóng cửa bách hóa ngay lập tức vì "giờ cao điểm buổi tối sắp đến", không thể để thiệt hại doanh thu. Dù nói vậy, Lee vẫn nhanh chóng rời khỏi tòa nhà cùng nhân viên quản lý mà không hề thông báo cho con dâu cũng đang làm việc ở đó.
Khách hàng và nhân viên của cửa hàng bách hóa hoàn toàn không hay biết mối nguy hiểm cận kề.
17h, một khu vực lớn trên sàn tầng 4 và 5 bị sụt lún, buộc nhân viên phải đóng tất cả lối đi dành cho khách lên hai tầng này.
17h47, tiếng nổ lớn vang lên từ tầng trên cùng. Lúc này, các nhân viên mới nhận thấy điều bất ổn, lập tức báo động và tổ chức sơ tán. Tuy nhiên, vì đang giờ cao điểm, việc sơ tán đám đông trong thời gian ngắn là điều không thể.
17h57, sau tiếng nổ lớn, dàn điều hòa không khí ở tầng trên cùng rơi xuống tầng 5 vốn đã nứt vỡ. Phản ứng dây chuyền sau đó khiến tòa nhà sụp đổ tan tành chỉ trong 20 giây. Ước tính ít nhất 1.500 người bị chôn vùi.
Cuộc đua giải cứu
Khi lực lượng cứu hộ tiếp cận hiện trường, 4 tầng hầm của tòa A đã bị lấp kín hoàn toàn. Ngày 30/6, cần cẩu và các thiết bị cứu hộ hạng nặng đưa đưa đến, nhưng hầu hết nạn nhân được tìm thấy đều bị đè biến dạng nghiêm trọng. Chính quyền Seoul quyết định tạm dừng hoạt động cứu hộ do lo ngại phần còn lại của tòa nhà sẽ tiếp tục sụp đổ gây thương vong.
Hơn 500 người, chủ yếu là gia quyến của các nạn nhân, đã biểu tình phản đối, đụng độ với cảnh sát. Trước áp lực dư luận, Chính phủ dùng dây cáp thép và dây điện để gia cố bức tường phía Bắc của cửa hàng bách hóa, ngăn không cho nó sụp đổ và tiếp tục nỗ lực cứu hộ.
Sau nhiều ngày tìm kiếm, lực lượng chức năng xác nhận 502 người thiệt mạng, 937 người bị thương. Một số trường hợp sống sót được giải cứu sau nhiều ngày mắc kẹt trong không gian hẹp.
Yoo Ji-won - nhân viên cửa hàng gốm sứ 18 tuổi được đội cứu hộ tìm thấy sau 12 xảy ra vụ việc. Cô bị mắc kẹt trong một không gian chỉ bằng nửa buồng điện thoại công cộng, sống sót nhờ nước mưa nhỏ giọt từ các khe hở trên đống đổ nát.
Một người sống sót thần kỳ khác là Choi Myung-seok - sinh viên 21 tuổi. Choi đang đến nhà hàng thì cảm thấy tòa nhà rung chuyển nên vội vàng nằm xuống, lúc tỉnh dậy thấy xung quanh tối đen như mực. Choi sinh tồn bằng cách uống nước mưa và ăn bìa carton.
"Nước mưa" mà 2 người sống sót nhắc đến, ngoài mưa thật, là nước nhân tạo được phun để giảm bụi và khói. Tuy nhiên, cũng có nạn nhân tử vong do nước mưa và nước phun chống bụi tràn vào khu vực bị vùi lấp.
Người sống sót cuối cùng là Park Seung-hyun - nhân viên bán quần áo trẻ em 19 tuổi, được giải cứu 17 ngày sau vụ việc. Khi lực lượng cứu hộ tìm thấy, cô vẫn trong tình trạng tốt ngoại trừ đầu gối trái bị bầm tím và trầy xước.
Nguyên nhân sự cố từ lòng tham vô đáy
Một giờ sau thảm họa, Văn phòng Công tố Hàn Quốc đã cử giáo sư Jeong Ran thuộc Khoa Kỹ thuật Xây dựng của Đại học Dankook đến hiện trường để điều tra toàn diện nguyên nhân.
Giáo sư Jeong lần lượt loại trừ khả năng khủng bố và nổ khí gas vì không có đám cháy nào tại hiện trường. Cuối cùng, đội điều tra của giáo sư Jeong tập trung sự chú ý vào toàn bộ cấu trúc của cửa hàng bách hóa Sampoong, đặc biệt là phần móng.
Cửa hàng bách hóa Sampoong được xây dựng trên một bãi rác. Ban đầu, khu đất này được dự định xây một tòa chung cư 4 tầng do công ty Woosung Construction thực hiện.
Sau khi Woosung vừa hoàn thành phần móng và tầng hầm, ông Lee Joon - Chủ tịch của bộ phận xây dựng Tập đoàn Sampoong đột nhiên thay đổi kế hoạch. Lee muốn xây dựng một cửa hàng bách hóa trên vị trí đắc địa này.
Xét đến các yếu tố như an toàn xây dựng, công ty Woosung bác bỏ ý định của Tập đoàn Sampoong. Ông Lee "đá" Woosung khỏi dự án, tìm người trong tập đoàn để tự thi công. Lee cũng tự ý thêm một tầng vào 4 tầng ban đầu, khiến tải trọng vượt quá khả năng thiết kế ban đầu của móng.
Khi công trình hoàn thành, tòa nhà khác xa so với bản thiết kế ban đầu. Toàn bộ sàn không có dầm, sử dụng kết cấu dạng tấm phẳng không có dầm và khung thép. Điều này khiến áp lực không được chuyển dời, tải trọng mà sàn phải gánh chịu lớn hơn nhiều.
Ngoài ra, vì đây là công trình cải tạo từ chung cư thành cửa hàng bách hóa, đội thi công cần phải khoan lỗ trên sàn và cắt bỏ 25% cột để tạo không gian cho thang cuốn, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến kết cấu sàn.
Hơn nữa, để tối đa hóa diện tích chiếm dụng và tăng không gian cho cửa hàng, Lee đã giảm đường kính tối thiểu ban đầu của cột chịu lực từ 80 cm xuống còn 60 cm. Số lượng 16 thanh thép đóng vai trò quan trọng trong cột chịu lực bị giảm xuống còn 8. Khoảng cách giữa các cột chịu lực cũng được giãn rộng lên 11 m.
Những thay đổi cấu trúc cực kỳ nguy hiểm này đã dẫn đến sự sụp đổ của cửa hàng bách hóa Sampoong 6 năm sau đó.
Ngày 27/12/1995, Tòa án quận Seoul tuyên phạt Lee Joon 10,5 năm tù vì tội sơ suất gây hậu quả nghiêm trọng, sau đó giảm xuống 7 năm khi kháng cáo. Cảnh sát tiếp tục bắt giữ 21 người liên quan đến thảm họa, trong đó có 12 quan chức chính quyền thành phố, vì nghi ngờ tham ô và nhận hối lộ. Ngày 4/10/2003, Lee Joon qua đời không lâu sau khi được thả khỏi tù do các biến chứng bệnh tiểu đường và huyết áp cao.
Thiệt hại kinh tế của vụ sập tòa nhà bách hóa ước tính khoảng 270 tỷ won (khoảng 4.701 tỷ đồng) thời điểm đó. Sau vụ việc, Hàn Quốc đã kiểm tra tất cả các tòa nhà trong cả nước và phát hiện: Số tòa nhà cần xây dựng lại chiếm 1/7, số tòa nhà cần sửa chữa quy mô lớn chiếm 4/5, chỉ có 2% được coi là an toàn.
Ngày nay, khu đất của tòa nhà Sampoong đã được chuyển đổi thành một khách sạn sang trọng. Để tưởng nhớ những nạn nhân, một tượng đài cao 12m được dựng lên tại công viên sinh thái Yangjae ở Seoul.
Dưới đây là một vài hình ảnh về vụ thảm hỏa.
Nguyễn Phượng
Theo Maeil Business, The Guardian, Ảnh: Getty
