Suốt hơn 60 năm qua, những mảnh xương vỡ và hộp sọ của một loài động vật lớn thu thập từ thung lũng Ruhuhu thuộc các tầng Manda (Tanzania) chỉ lặng lẽ nằm im trong ngăn kéo lưu trữ của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Luân Đôn.
Được tìm thấy từ chuyến thám hiểm năm 1963 của các nhà khoa học Anh, mẫu vật từng được nhà nghiên cứu Nigel Larkin nhận định trong luận văn thạc sĩ năm 1994 là thuộc về một loài chưa từng được biết đến.
Dẫu vậy, phải nhờ đến sự hỗ trợ của công nghệ chụp cắt lớp vi tính (CT) hiện đại và dựng hình ảnh 3D, nhóm nghiên cứu do nhà cổ sinh vật học Hady George từ Đại học Bristol dẫn đầu mới có thể giải mã trọn vẹn danh tính của sinh vật tiền sử này.
Kết quả phân tích chi tiết xương hàm, vòm sọ và vòm miệng đã xác nhận đây là một loài hoàn toàn mới: Dinodontosaurus isiyavamanda. Tên loài được đặt để vinh danh vùng đất của người Wamanda bản địa. Dù mang tên gọi dễ gây hiểu lầm, Dinodontosaurus isiyavamanda không phải là khủng long.
Chúng là đại diện của nhóm hai răng chó (dicynodont) thuộc phân lớp Một cung bên (synapsid) - nhánh tiến hóa khởi sinh ra các loài động vật có vú sau này. Nhà nghiên cứu Hady George mô tả sinh vật ăn cỏ to lớn sống cách đây khoảng 240 triệu năm này có hình dáng kỳ dị, tựa như một con lợn khổng lồ mang mỏ rùa cùng cặp ngà ngắn hơn ngà hải mã.
Điểm chấn động nhất của công bố không chỉ nằm ở hình thái giải phẫu học mà nằm ở vị trí địa lý. Trước đây, chi Dinodontosaurus chỉ được ghi nhận duy nhất tại khu vực Nam Mỹ, trong các hệ tầng hóa thạch nổi tiếng ở Brazil và Argentina.
Việc Dinodontosaurus lần đầu tiên xuất hiện tại châu Phi đã cung cấp một mắt xích sinh học vô cùng quý giá, giúp giải quyết bài toán hóc búa về việc định tuổi các lớp đá kỷ Trias tại tầng Manda của Tanzania.
Trước đây, giới khoa học gặp nhiều khó khăn khi tầng đá Manda thiếu các phép đo đồng vị phóng xạ trực tiếp. Người ta từng ước tính tầng đá này tương đương với các thành tạo cổ ở Nam Phi, xếp chúng vào tầng Anisian của kỷ Trias giữa với độ tuổi khoảng 247 đến 242 triệu năm trước.
Tuy nhiên, sự hiện diện của Dinodontosaurus isiyavamanda đã đảo ngược hoàn toàn nhận định này. Dữ liệu đối chiếu với hệ tầng Chañares ở Argentina - nơi đã được định tuổi phóng xạ chính xác vào năm 2016 là khoảng 236 đến 234 triệu năm trước - chứng minh rằng phân tầng Lifua của Manda phải trẻ hơn rất nhiều.
Các nhà nghiên cứu khẳng định tầng đá này thuộc về giai đoạn cuối Ladinian đến Carnian, tức vào khoảng 242 đến 227 triệu năm trước.
Sự xê dịch của thước đo thời gian địa chất lập tức kéo theo một hệ quả mang tính dây chuyền: tước đi vương miện của những ứng viên khủng long cổ nhất hành tinh.
Chính tại tầng đá Manda, hóa thạch của loài Nyasasaurus parringtoni từng được mô tả vào năm 2013 và được ca ngợi là đại diện lâu đời nhất từng biết của khủng long hoặc họ hàng gần nhất của chúng.
Với niên đại cũ 247 đến 242 triệu năm, Nyasasaurus từng được cho là xuất hiện sớm hơn 10 triệu năm so với bất kỳ loài khủng long chính thức nào khác.
Giờ đây, khi các tầng Manda được xác định có tuổi trẻ hơn hàng triệu năm, Nyasasaurus mất đi lợi thế thời gian vượt trội. Nó nhiều khả năng chỉ xuất hiện cùng thời điểm với giai đoạn khủng long bắt đầu trỗi dậy đồng loạt ở Nam Mỹ.
Tương tự, loài Asilisaurus kongwe - một họ hàng gần của khủng long thuộc họ silesaurid tìm thấy tại Manda từ năm 2010 - cũng bị kéo gần lại về mặt niên đại với các quần xã sinh vật Nam Mỹ, xóa bỏ giả thuyết cho rằng dòng dõi khủng long đã phân nhánh sớm dị thường tại lục địa đen.
Bên cạnh việc định hình lại dòng thời gian, hóa thạch mới còn hé mở bí mật sinh tồn trong giai đoạn phục hồi sau thảm họa đại tuyệt chủng cuối kỷ Permi. Tầng đá Tanzania từng chứng kiến sự quần tụ của nhiều loài ăn cỏ to lớn như Tetragonias hay Sangusaurus.
Điểm khác biệt nằm ở cấu trúc vòm miệng có gờ rộng hình củ đặc trưng của Dinodontosaurus isiyavamanda, cho thấy loài này có cơ chế xử lý thực vật riêng biệt, giúp chúng tránh cạnh tranh trực tiếp và cùng chia sẻ nguồn thức ăn trong hệ sinh thái Trias.
Nghiên cứu mang tính đột phá này đã được công bố chính thức trên Tạp chí Cổ sinh vật học có xương sống (Journal of Vertebrate Paleontology). Đó thực sự là một sự trớ trêu thú vị của tự nhiên: sinh vật làm thay đổi hoàn toàn lịch sử khởi nguyên của loài khủng long lại là một kẻ mang họ hàng gần gũi với động vật có vú, nằm im chờ đợi sự thật suốt hơn nửa thế kỷ trong bóng tối bảo tàng.
Đức Khương
