Nằm sâu trong vùng nội địa Nam Mỹ, hoang mạc Gran Chaco trải rộng trên lãnh thổ ba nước Argentina, Paraguay và Bolivia vốn nổi danh là một trong những vùng đất khắc nghiệt nhất hành tinh.
Với lượng mưa chưa đầy 500 mm mỗi năm cùng những đợt hạn hán kéo dài tới 8 tháng, thảm thực vật nơi đây gần như chỉ có xương rồng và gai góc.
Giữa không gian khô cằn tưởng như không loài vật nào có thể dung thân, một sinh vật kỳ dị mang tên lợn thảo nguyên Chaco (Catagonus wagneri, hay còn gọi là tagua) đã âm thầm sinh tồn suốt nhiều kỷ nguyên.
Câu chuyện về loài vật này bắt đầu từ một sự nhầm lẫn kéo dài gần nửa thế kỷ của giới khoa học phương Tây. Năm 1930, nhà cổ sinh vật học Carlos Rusconi khai quật được các mảnh xương hóa thạch lạ tại Gran Chaco và xác định đây là một loài móng guốc chẵn cổ đại.
Do mẫu vật nằm trong tầng địa chất thế Canh tân, giới học thuật lập tức mặc định chúng đã biến mất vĩnh viễn từ hàng nghìn năm trước cùng các loài thú tiền sử.
Mãi đến năm 1971, một đoàn thám hiểm đi sâu vào vùng hoang mạc tỉnh Salta thuộc phía bắc Argentina mới ngỡ ngàng khi nghe người bản địa miêu tả về một sinh vật sống có hình dáng tựa lợn rừng nhưng chuyên ăn xương rồng.
Bằng sự kiên trì mật phục suốt nhiều tháng, đoàn nghiên cứu đã chụp được những bức ảnh sống động đầu tiên. Ngay sau đó, nhà động vật học người Mỹ Ralph Wetzel đã tiến hành khảo sát thực địa tại vùng Chaco của Paraguay, thu thập đầy đủ cứ liệu xác thực để công bố một nghiên cứu chấn động trên tạp chí Science vào năm 1974. Giới khoa học lúc bấy giờ mới bàng hoàng nhận ra, loài thú cổ xưa ấy chưa từng biến mất.
Lợn thảo nguyên Chaco sở hữu thể hình không hề nhỏ bé với chiều dài thân từ 95 đến 120 cm, cao khoảng 60 cm và nặng từ 30 đến 40 kg.
Dù mang ngoại hình tương tự lợn rừng, chúng lại không thuộc họ lợn thực thụ. Sinh vật này tiến hóa những cơ chế giải phẫu phi thường để thích nghi với sự khắc nghiệt của Gran Chaco. Thức ăn chủ lực của chúng là cây xương rồng đầy gai góc.
Chúng dùng phần mõm có lớp sừng dày cọ xát thân cây xuống đất để đánh bật gai lớn, rồi dùng răng cạo sạch gai con trước khi nhai nuốt. Thành dạ dày dày đặc biệt giúp chúng tiêu hóa lượng xơ cứng và gai nhọn sót lại, trong khi hệ thống thận chuyên biệt có khả năng phân giải độc chất oxalat và hấp thụ tối đa nguồn nước quý giá từ thực vật, giúp chúng không cần phụ thuộc vào các vũng nước lộ thiên.
Sống theo từng nhóm nhỏ từ 2 đến 10 cá thể, mỗi đàn lợn Chaco quản lý vùng lãnh thổ rộng tới 1.100 héc-ta bằng cách dùng tuyến mùi ở lưng để đánh dấu và liên tục tuần tra theo lộ trình cố định. Bản tính thận trọng, thói quen ẩn mình dưới tán cây bụi gai cùng sự thưa thớt của dấu chân người đã giúp chúng qua mặt giới nghiên cứu suốt hơn bốn thập kỷ.
Thế nhưng, vừa rũ bỏ được bản án tuyệt chủng trong quá khứ, lợn thảo nguyên Chaco nay lại rơi vào thảm cảnh diệt vong thực sự. Theo danh lục đỏ của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), loài này hiện ở mức nguy cấp với số lượng cá thể hoang dã ước tính chỉ còn chưa đầy 3.000 con.
Nguyên nhân cốt lõi đẩy loài thú này tới bờ vực hiểm nghèo xuất phát từ tốc độ tàn phá rừng chóng mặt tại Gran Chaco. Những cánh rừng nguyên sinh nhường chỗ cho các đồn điền trồng đậu nành bạt ngàn và trang trại chăn nuôi gia súc phục vụ thị trường xuất khẩu béo bở.
Lãnh địa ngàn héc-ta của loài lợn Chaco bị băm nát bởi các hàng rào thép gai kiên cố. Tập tính đứng yên phô trương để đe dọa thay vì bỏ chạy khi gặp nguy hiểm cũng biến chúng thành mục tiêu ngon ăn cho các thợ săn trộm. Bên cạnh đó, sự xuất hiện của những đàn chó nhà thả rông cùng những đợt hạn hán khốc liệt do biến đổi khí hậu càng đẩy loài vật này vào ngõ cụt.
Những nỗ lực cứu vãn loài thú này gặp vô vàn chông gai. Khởi động từ năm 1985 tại trang trại Toledo (Paraguay) với sự hỗ trợ từ các vườn thú San Diego và Lincoln Park, dự án nhân giống "dự án Tagua" từng chứng kiến 31 trong tổng số 44 cá thể ban đầu tử vong do không chịu nổi áp lực nuôi nhốt.
Dù hiện nay các vườn thú tại San Diego, Berlin hay Praha đã gây dựng được các quần thể nuôi nhốt dự phòng nguồn gen, khả năng duy trì loài ngoài thiên nhiên vẫn là bài toán vô cùng nan giải.
Các vườn quốc gia như Defensores del Chaco, Teniente Enciso của Paraguay hay Copo của Argentina đều chịu cảnh thiếu kinh phí và nhân lực tuần tra trầm trọng, biến ranh giới rừng thành nơi lâm tặc và thợ săn lộng hành.
Hội nghị thượng đỉnh bảo tồn diễn ra tại Asuncion vào năm 2016 giữa ba nước Argentina, Paraguay và Bolivia từng đề xuất thiết lập các hành lang sinh thái chung, nhưng nhanh chóng lâm vào bế tắc do xung đột lợi ích kinh tế với các tập đoàn nông nghiệp, sự chồng chéo về quyền sở hữu đất của các cộng đồng Mennonite tự trị và kẽ hở pháp lý tại các vùng biên giới tranh tối tranh sáng.
Sau hàng nghìn năm ẩn mình tài tình trước mắt giới nghiên cứu, sinh vật kỳ thú của vùng hoang mạc Nam Mỹ từng vượt qua sự khắc nghiệt của thời tiền sử giờ đây lại bất lực trước những chiếc cưa máy và lòng tham của con người.
Đức Khương
