Hàng ngàn con cá leo vách thác thẳng đứng cao 15m suốt 10 giờ
Một cảnh tượng hiếm gặp trong tự nhiên vừa được giới khoa học công bố: hàng ngàn con cá nhỏ đồng loạt bám vào vách đá ướt để leo lên một thác nước gần như thẳng đứng ở CHDC Congo. Hành trình chỉ dài 15m nhưng có thể kéo dài tới gần 10 giờ, khiến nhiều người liên tưởng tới một cuộc di cư "ngược dòng" đặc biệt của thế giới động vật.
Điều đáng chú ý là đây không phải lần đầu người dân địa phương biết tới hiện tượng này. Theo nghiên cứu đăng trên Scientific Reports, khả năng leo thác của nhóm cá shellear đã được biết đến dưới dạng truyền miệng trong hơn 50 năm. Tuy nhiên, với loài Parakneria thysi ở thác Luvilombo, đây là lần đầu hành vi ấy được ghi nhận chính thức bằng dữ liệu khoa học, kèm hình ảnh và video hỗ trợ.
Hàng ngàn con cá nhỏ đồng loạt bám vào vách đá ướt để leo lên một thác nước gần như thẳng đứng ở CHDC Congo. (Ảnh: Phys)
Bài báo khoa học gọi đây là báo cáo đầu tiên về loài cá này leo thác tại Luvilombo. Các tác giả nhấn mạnh hành vi đã được biết đến từ lâu trong cộng đồng địa phương, nhưng đến nay mới có bằng chứng được ghi nhận, phân tích và công bố trong tài liệu khoa học.
Loài cá được nhắc tới là Parakneria thysi, một loài cá nhỏ sống ở lưu vực thượng Congo. Những cá thể tham gia cuộc leo thác thường chỉ dài khoảng 3,7–4,8cm, trong khi kích thước tối đa của loài này có thể lớn hơn đáng kể. Nhóm nghiên cứu ghi nhận hàng ngàn cá thể leo lên các bề mặt đá ướt trong vùng nước bắn của thác Luvilombo, chủ yếu vào cuối mùa mưa, trong các năm có lượng mưa lớn.
Leo bằng vây, nghỉ nhiều hơn di chuyển
Khác với một số loài cá leo thác khác vốn dùng miệng để bám, Parakneria thysi sử dụng vây ngực và vây bụng. Ở mặt dưới của các vây này có các cấu trúc rất nhỏ giúp tăng độ bám trên đá trơn. Trong lúc leo, cá uốn phần sau cơ thể sang hai bên, phối hợp với các cặp vây để nhích từng chút một lên cao. Chính cơ chế này cho phép chúng bám được trên bề mặt gần như thẳng đứng và chống lại dòng nước chảy mạnh.
Khác với một số loài cá leo thác khác vốn dùng miệng để bám, Parakneria thysi sử dụng vây ngực và vây bụng. (Ảnh: Popular Science)
Theo các quan sát được công bố, để vượt qua vách thác cao khoảng 15m, một cá thể có thể mất trung bình khoảng 9 giờ 45 phút. Tuy nhiên, thời gian thực sự dùng để di chuyển lên trên chỉ vào khoảng 15 phút, còn lại chủ yếu là nghỉ. Trên đường đi, chúng liên tục dừng lại trên các gờ đá ngang hoặc những vị trí có thể bám chắc hơn, với nhiều quãng nghỉ ngắn và nghỉ dài đan xen.
Có lúc hàng trăm đến hàng nghin con tụ lại cùng một chỗ trước khi tiếp tục hành trình. Hiện tượng này diễn ra rõ nhất vào cuối buổi chiều, thường trong khoảng 16h đến 18h, thay vì buổi sáng. Điều kiện thuận lợi dường như xuất hiện vào đầu tháng 4, khi mực nước đạt đỉnh và vùng đá quanh thác được phủ ẩm bởi hơi nước, tạo bề mặt thích hợp để cá bám leo.
Mục đích còn là bí ẩn, nhưng mối đe dọa đã rất rõ
Vì sao loài cá nhỏ này phải thực hiện chuyến leo thác tốn sức như vậy vẫn chưa có lời giải chắc chắn. Nhóm nghiên cứu đưa ra một số giả thuyết, trong đó có khả năng cá đang tìm tới khu vực có nguồn thức ăn ít cạnh tranh hơn ở thượng lưu, hoặc tránh những loài săn mồi sống phía dưới chân thác.
Nhóm nghiên cứu đưa ra một số giả thuyết, trong đó có khả năng cá đang tìm tới khu vực có nguồn thức ăn ít cạnh tranh hơn ở thượng lưu. (Ảnh: BBC Wildlife Magazine)
Tuy nhiên, môi trường sống của loài cá này đang chịu áp lực ngày càng lớn từ con người. Nghiên cứu cảnh báo việc đánh bắt bằng lưới mịn trong mùa nước lớn, khi cá tập trung dày dưới chân thác, có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quần thể. Bên cạnh đó, hoạt động lấy nước phục vụ nông nghiệp và thay đổi dòng chảy còn có nguy cơ làm cạn các khu vực hạ lưu, đe dọa cả tuyến di cư đặc biệt này.
Tuy nhiên, môi trường sống của loài cá này đang chịu áp lực ngày càng lớn từ con người. (Ảnh: BBC Wildlife Magazine)
Bởi vậy, giá trị của phát hiện lần này không chỉ nằm ở cảnh tượng hiếm có khi hàng ngàn con cá nhỏ leo vách thác thẳng đứng cao 15m suốt gần 10 giờ. Quan trọng hơn, nó giúp một hiện tượng từng chỉ tồn tại trong lời kể địa phương bước vào hồ sơ khoa học chính thức, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của việc bảo vệ thác Luvilombo và hệ sinh thái liên quan trước khi hành vi tự nhiên độc đáo này bị mai một.
Nguyệt Phạm (Theo BBC Wildlife, Popsci, Nature)
