Đó chính là: Cá anh vũ (Semilabeo notabilis) là một trong những loài cá nước ngọt quý hiếm của Việt Nam tựa như "báu vật nước ngọt", gắn liền với các hệ thống sông lớn như sông Hồng, sông Lô và sông Đà. Không chỉ nổi tiếng bởi hương vị đặc biệt, loài cá này còn mang giá trị văn hóa – lịch sử khi từng được xem là "cá tiến vua", sản vật dùng để dâng lên triều đình trong các dịp trọng đại.
Theo các tài liệu sinh học, cá anh vũ thuộc họ Cá chép (Cyprinidae), có hình dáng thuôn dài, thân chắc, vảy to, màu xám bạc hoặc xám xanh. Điểm nhận dạng đặc trưng nhất của loài cá này là phần môi dày, mềm, có cấu trúc như nhung. Chính bộ phận này tạo nên danh tiếng của cá anh vũ trong ẩm thực truyền thống, được coi là phần "tinh túy" và quý giá nhất.
Cá anh vũ sinh sống chủ yếu ở những đoạn sông có nước chảy xiết, đáy nhiều ghềnh đá, môi trường nước sạch và giàu oxy. Chúng thường ẩn mình trong các hốc đá hoặc vùng nước sâu, ít xuất hiện ở những khu vực sông lặng.
Tại Việt Nam, loài cá này phân bố nhiều ở các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc như Phú Thọ, Yên Bái (cũ), Tuyên Quang, Hòa Bình (cũ), nơi có các phụ lưu của sông Hồng, sông Lô và sông Đà.
Về tập tính sinh học, cá anh vũ có chế độ ăn chủ yếu là rong rêu, tảo và các sinh vật bám trên đá. Miệng hướng xuống giúp chúng dễ dàng bám vào bề mặt đá dưới đáy sông để kiếm ăn. Mùa sinh sản thường rơi vào đầu mùa mưa, khi mực nước sông dâng cao. Cá trưởng thành có xu hướng di chuyển ngược dòng đến những khu vực có đá sỏi để đẻ trứng. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng của cá anh vũ khá chậm, khiến khả năng phục hồi quần thể trong tự nhiên gặp nhiều khó khăn khi bị khai thác quá mức.
Trong lịch sử, cá anh vũ được ghi chép là đặc sản hiếm, chỉ xuất hiện trong các bữa yến tiệc cung đình. Dân gian truyền lại rằng, những con cá đánh bắt được từ các ghềnh sông lớn sẽ được tuyển chọn kỹ lưỡng để tiến cống vua chúa, từ đó hình thành tên gọi "cá tiến vua". Giá trị của cá không chỉ nằm ở hương vị mà còn ở yếu tố biểu tượng, gắn với đời sống sông nước và văn hóa vùng trung du Bắc Bộ.
Ngày nay, cá anh vũ tự nhiên ngày càng trở nên khan hiếm. Sự thay đổi dòng chảy do xây dựng thủy điện, ô nhiễm nguồn nước và tình trạng khai thác không kiểm soát trong nhiều năm đã làm suy giảm đáng kể số lượng loài cá này trong môi trường tự nhiên. Trên thị trường, cá anh vũ được xếp vào nhóm đặc sản cao cấp, có giá bán cao và thường chỉ xuất hiện tại các nhà hàng hoặc trong những dịp đặc biệt.
Trước nguy cơ cạn kiệt nguồn gen, một số địa phương và cơ sở nghiên cứu đã triển khai các chương trình bảo tồn và nuôi nhân tạo cá anh vũ. Việc chủ động sản xuất giống và thả cá về tự nhiên được kỳ vọng góp phần phục hồi quần thể loài cá quý hiếm này, đồng thời tạo sinh kế bền vững cho người dân ven sông.
Không chỉ là một món ăn đặc sản, cá anh vũ còn là biểu tượng của sự giao hòa giữa con người và thiên nhiên trên những dòng sông lớn miền Bắc. Bảo vệ và phát triển loài cá này không chỉ nhằm gìn giữ một nguồn lợi thủy sản quý giá, mà còn góp phần giữ một phần di sản văn hóa gắn với lịch sử và đời sống của cư dân vùng sông nước Việt Nam.
Minh Khang
