Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Tự Lẫm, nghệ danh Hai Lẫm, là một trong những gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật hát Quan họ xứ Kinh Bắc. Ông được xem như người góp phần đặt những viên gạch đầu tiên cho sự hình thành của Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh, tiền thân của Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh ngày nay và từng đảm nhiệm vai trò Trưởng đoàn trong giai đoạn đầu xây dựng. Ông cũng là thân phụ của Nghệ sĩ Nhân dân Tự Long, một trong những nghệ sĩ sân khấu nổi bật nhất hiện nay. Năm 2016, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú, cùng thời điểm con trai được trao danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân.
Năm 1968, khi Đoàn văn công Hà Bắc tổ chức tuyển chọn diễn viên, được sự động viên của các bậc cao niên trong dòng họ, Vũ Tự Lẫm mạnh dạn đăng ký tham gia. Nhờ năng khiếu ca hát bẩm sinh cùng khả năng đàn hát đa dạng, ông nhanh chóng vượt qua vòng tuyển chọn đầu tiên. Thế hệ nghệ sĩ trúng tuyển khi ấy chỉ gồm 7 người, đều trong độ tuổi 18–20. Một năm sau, khi Đoàn Dân ca Quan họ Hà Bắc chính thức thành lập, ông là một trong những gương mặt trẻ đầu tiên được lựa chọn, bắt đầu hành trình gắn bó trọn đời với Quan họ.
Những ngày đầu học nghề, để được các nghệ nhân truyền dạy, ban ngày các diễn viên trẻ cùng lao động sản xuất với bà con địa phương: nhổ mạ, cày bừa, hái dâu… Đêm xuống mới là lúc những câu Quan họ cổ được trao truyền. Nghệ sĩ Vũ Tự Lẫm cùng thế hệ của mình ban đầu được nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi trực tiếp dạy hơn 100 câu Quan họ cổ. Sau đó, đoàn chia thành nhiều nhóm nhỏ, tỏa về gần 50 làng Quan họ để sưu tầm làn điệu, học lề lối sinh hoạt và phong cách hát truyền thống từ các bậc cao niên.
Thời kỳ đó, Đoàn Dân ca Quan họ Hà Bắc có gần 60 thành viên, chia thành đội nam, đội nữ và đội nhạc. Vũ Tự Lẫm được giao làm Đội trưởng Đội diễn viên nam và cùng nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi đi khắp các huyện để tuyển chọn, đào tạo lớp kế cận. Không chỉ biểu diễn, ông còn góp công lớn trong việc xây dựng lực lượng kế thừa cho Quan họ.
Trong những năm chiến tranh ác liệt, ông cùng vợ, Nghệ sĩ Ưu tú Minh Phức, rong ruổi khắp các địa phương của tỉnh Hà Bắc cũ, mang lời ca tiếng hát phục vụ nhân dân và bộ đội. Hai vợ chồng từng có mặt ở nhiều “tuyến lửa” dọc sông Cầu, sông Như Nguyệt, vừa tham gia hỗ trợ bà con khắc phục hậu quả chiến tranh, vừa biểu diễn văn nghệ để động viên tinh thần.
Với mong muốn gìn giữ và lan tỏa tinh hoa Quan họ, Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Tự Lẫm cùng các đồng nghiệp thường xuyên tìm về những làng Quan họ cổ như Viêm Xá, Đào Xá, Thị Cầu, Yên Mẫn, Thị Chung, Y Na… để sưu tầm, học hỏi và tham gia các canh hát truyền thống. Có những đêm hát kéo dài suốt 2–3 ngày mới hết câu, hết giọng. Giai đoạn đầu thập niên 1980, ông cùng đoàn đi biểu diễn khắp cả nước và nhiều lần vinh dự phục vụ các chương trình lớn dành cho Chính phủ và Quốc hội.
Suốt hơn 30 năm gắn bó với Đoàn Quan họ Bắc Ninh, vợ chồng Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Tự Lẫm – Minh Phức giành được nhiều huy chương, bằng khen tại các hội diễn chuyên nghiệp. Những kỷ vật ấy vẫn được ông bà gìn giữ cẩn thận. Về sau, trước những thay đổi cơ chế không còn phù hợp, ông quyết định nghỉ hưu sớm. Ngôi nhà của ông tại TP. Bắc Ninh nằm ngay cạnh Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, kề bên những người bạn nghề từng một thời vang bóng.
Dẫu trải qua nhiều biến động, Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Tự Lẫm vẫn giữ trọn cốt cách của một liền anh Quan họ: mực thước, thủy chung với những câu ca cổ, không chạy theo hào nhoáng hay thương mại hóa. Với ông, Quan họ là kết tinh mồ hôi, nước mắt của cha ông, là giá trị không thể đem đổi lấy những lợi ích ngắn hạn.
Bên cạnh sự nghiệp ca hát, Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Tự Lẫm còn ghi dấu trong điện ảnh với vai Chi trong bộ phim kinh điển Đến Hẹn Lại Lên (1974) của đạo diễn NSND Trần Vũ. Bộ phim lấy bối cảnh làng Quan họ Bắc Ninh trước năm 1945, trong đó ông vào vai người yêu của nhân vật Nết do NSND Như Quỳnh thủ vai. Tác phẩm từng đoạt Bông Sen Vàng tại Liên hoan Phim Việt Nam lần thứ 3 và giải thưởng lớn tại Liên hoan Phim Quốc tế Karlovy Vary, trở thành dấu mốc quan trọng của điện ảnh cách mạng Việt Nam.
Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Tự Lẫm là một trường hợp hiếm hoi. Ông chỉ tham gia duy nhất một bộ phim Đến Hẹn Lại Lên nhưng vai diễn liền anh Chi đã vượt ra khỏi khuôn khổ một nhân vật, trở thành biểu tượng gắn liền với hình ảnh Quan họ trên màn ảnh Việt.
Phim mở đầu bằng cảnh hai nhân vật chính của phim là Nết và An gặp nhau tại trên "tuyến lửa" Trường Sơn trong kháng chiến chống Mỹ. Từ bối cảnh đó, họ hồi tưởng lại ký ức ngày xưa - những mùa giao duyên Quan họ nơi làng quê Kinh Bắc. Từ đây, mạch phim bắt đầu chuyển về trước đó 20 năm, Nết và Chi gặp nhau lần đầu trong một ngày hội Lim khi cả hai cùng theo các liền anh, liền chị đi trẩy hội. Thương rồi cảm mến nhau nhưng vì quá nghèo họ không thể nên duyên vợ chồng. Chiếc xà tích vốn là vật gia truyền của mẹ được Chi trao cho Nết như một món vật đính ước.
Thế nhưng, trong ngày hội ấy, Bình - gã trai con nhà trọc phú, anh trai của An đã tìm cách chiếm đoạt cô gái quan họ xinh đẹp. Hắn bày mưu tính kế với bà chị Tư Nhung, vu khống cho Chi làm cộng sản và anh bị bắt giải đi nơi khác. Mặt khác, Tư Nhung còn lợi dụng sự cả tin của ông cậu ruột Nết đẩy cô vào thế đường cùng, bắt phải kết hôn với Bình. Ngày Nết về nhà chồng cũng là ngày mẹ cô qua đời. Quá đau đớn, nhưng cô đã không thể vượt qua hoàn cảnh bi đát này. Nết theo cách mạng, cuộc đời cô sang một trang cuộc đời mới. Cô đã cùng nhân dân giành chính quyền, lật đổ gia đình Bình. Nết và Chi được đoàn tụ bên nhau trong một kết thúc đẹp.
Bạch Khởi
