Không chỉ gây sốc khi bỏ túi doanh thu khổng lồ lên tới hơn 13 ngàn tỷ đồng, vùng đất "anh cả" này còn khiến thế giới phải ngả mũ thán phục trước hành trình bảo tồn vô tiền khoáng hậu. Ít ai biết rằng trước khi chễm chệ ở vị trí độc tôn với 8 di sản được vinh danh, nơi đây từng đối mặt với lằn ranh bị xóa sổ hoàn toàn trên bản đồ kiến trúc. Hành trình vực dậy hệ thống đền đài đồ sộ để trở thành thỏi nam châm hút dòng tiền tỷ là một câu chuyện chấn động dư luận và làm nức lòng giới mộ điệu toàn cầu.
Để có được vinh quang tột đỉnh như ngày hôm nay, ít ai ngờ vùng đất này từng trải qua những tháng ngày tăm tối tưởng chừng không thể gượng dậy. Sau những biến cố khốc liệt của thời đại, hạt nhân quan trọng nhất của khu vực này gần như bị san phẳng.
"Cú lội ngược dòng" ngoạn mục từ tro tàn lịch sử
Khu vực cấm cung uy nghi ngày nào chỉ thoi thóp giữ lại được vỏn vẹn 62 trên tổng số 136 công trình. Cả một quần thể rộng lớn chỉ còn lác đác khoảng 300 hạng mục lớn nhỏ, và đau lòng thay, hầu hết đều mang trên mình những vết thương loang lổ, đứng trước nguy cơ sụp đổ bất cứ lúc nào.
Thế nhưng, từ chiến dịch cứu nguy khẩn cấp chấn động cả nước, địa phương này đã tạo nên một kỳ tích hồi sinh ngoạn mục. Vào một ngày cuối năm 1993, tại hội nghị quốc tế diễn ra ở Colombia, tổ chức văn hóa lớn nhất toàn cầu đã chính thức xướng tên nơi này. Đây là bước ngoặt vĩ đại khi lần đầu tiên một di sản của Việt Nam vươn tầm quốc tế, chễm chệ trở thành di sản thứ 410 của nhân loại, mở ra kỷ nguyên vàng son cho ngành du lịch nước nhà.
Sự đồ sộ của tọa độ di sản này vượt xa trí tưởng tượng của hàng triệu người. Quần thể sở hữu quy mô lớn nhất nước ta với hơn 1400 công trình kiến trúc thuộc 32 cụm di tích. Những công trình này trải rộng bạt ngàn trên diện tích hàng chục triệu mét vuông, bao trùm toàn bộ thành phố trung tâm cùng hàng loạt huyện thị lân cận.
Chính sự vĩ đại này đã biến nơi đây thành một thỏi nam châm hút khách khổng lồ. Sự tò mò và lòng khao khát chiêm ngưỡng những lăng tẩm đền đài đã tạo ra một cuộc đổ bộ rùng rùng của du khách thập phương. Nhờ đó, địa phương này đã ghi nhận mức doanh thu bùng nổ, đút túi hơn 13 ngàn tỷ đồng trong năm qua, biến những giá trị văn hóa cổ xưa thành một nguồn lực kinh tế khổng lồ.
Điểm nhấn khiến giới chuyên môn quốc tế choáng ngợp và nể phục nhất chính là bộ 9 chiếc đỉnh đồng khổng lồ được cất giấu và bảo vệ nghiêm ngặt ngay trước sân chầu trong khu vực cấm thành. Được đúc ròng rã nhiều năm từ đầu thế kỷ mười chín, bộ pháp khí này mang 162 hình ảnh và chữ Hán chạm khắc tinh xảo.
Cửu đỉnh được coi như biểu trưng và là pháp khí của triều đình nhà Nguyễn đương thời. Sau khi đúc xong, 9 chiếc đỉnh này được an vị tại sân chầu trước Thế Tổ Miếu, phía sau Hiển Lâm Các trong Hoàng Thành (Đại Nội) - kinh thành Huế. Ảnh: VnExpress
Mỗi chiếc đỉnh là một kho tàng vô giá chứa đựng tri thức uyên thâm về lịch sử, y dược và phong thủy, đồng thời là lời khẳng định đanh thép về chủ quyền lãnh thổ quốc gia. Sức nặng của bộ bảo vật này kinh khủng đến mức vừa qua, nó tiếp tục tạo ra cơn địa chấn khi được vinh danh là di sản tư liệu với tỷ lệ đồng thuận tuyệt đối 23 trên 23 phiếu từ các quốc gia, một kỷ lục khiến bất kỳ ai nghe qua cũng phải phổng mũi tự hào.
Khi khái niệm di sản văn hóa thế giới còn khá mới mẻ với công chúng trong nước, Quần thể di tích Cố đô Huế đã trở thành cái tên đầu tiên được UNESCO ghi danh. Đây không chỉ là sự công nhận đối với hệ thống đền đài, lăng tẩm của triều Nguyễn, mà còn mở ra một cách nhìn mới, di sản không chỉ là tàn tích của quá khứ, mà là giá trị cần được bảo tồn và giới thiệu ra thế giới.
Mười năm sau, Nhã nhạc cung đình Huế tiếp tục được vinh danh là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại. Nếu kiến trúc là phần “hình”, thì âm nhạc chính là phần “hồn”, giúp di sản không bị tách rời khỏi đời sống đương đại. Từ hai dấu mốc này, Huế từng bước đặt nền móng cho việc nhìn nhận và bảo tồn di sản một cách bài bản hơn tại Việt Nam.
Màn biểu Nhã nhạc cung đình Huế. Ảnh: Baochinhphu.vn
Đô thị duy nhất giữ trọn vẹn cả phần hình lẫn phần hồn
Khác với những phế tích câm lặng trên thế giới, vùng đất này chứng minh đẳng cấp anh cả khi làm sống dậy toàn bộ ký ức lịch sử. Nếu hơn 1400 công trình kia là phần hình tráng lệ, thì kiệt tác phi vật thể đầu tiên của Việt Nam được công nhận vào năm 2003 chính là phần hồn. Những giai điệu nhã nhạc uy nghi đã thổi bừng sức sống cho cả một không gian văn hóa rộng lớn.
Tính đến thời điểm hiện tại, đây là địa phương duy nhất trên dải đất hình chữ S lập kỷ lục giữ trong tay 8 di sản thế giới. Hệ thống lưu trữ tại đây đạt đến độ hoàn mỹ vô giá từ mộc bản, châu bản cho đến những áng thơ văn được khắc trực tiếp lên kiến trúc.
Chính sự liên tục và đa tầng này giúp Huế trở thành nơi lưu giữ ký ức quốc gia một cách toàn diện, thay vì chỉ là tập hợp của những giá trị riêng lẻ. Một địa phương có nhiều di tích chưa hẳn đã là một đô thị di sản đúng nghĩa. Ở Huế, giá trị di sản không chỉ nằm trong các công trình, mà còn được duy trì trong đời sống thường nhật.
Từ những nghệ nhân phục dựng các kỹ thuật truyền thống như pháp lam, đến việc gìn giữ ẩm thực cung đình trong đời sống gia đình, hay cách người dân ứng xử với không gian sống mang đậm dấu ấn lịch sử, tất cả góp phần duy trì tính liên tục của di sản.
Di sản vì thế không bị đóng khung mà trở thành một phần của sinh hoạt đương đại. Huế giữ lại những giá trị cũ, nhưng không để mình dừng lại trong quá khứ. Và đó cũng là bản chất của vai trò anh cả, không chỉ đi trước, mà còn biết cách giữ cho di sản tiếp tục tồn tại và phát triển .
Khánh Vy
