Sáng 17/7, tại Hội nghị AI Thế giới ở Thượng Hải, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nói phát triển AI "không nên là màn độc diễn của một quốc gia, mà phải là bản giao hưởng của hợp tác toàn cầu". Ông kêu gọi các nước cùng chia sẻ, cùng mở, và cam kết Trung Quốc sẽ đóng góp 5.000 suất đào tạo AI cho các nước đang phát triển. Một ngày trước đó, 29 nước ký thành lập Tổ chức Hợp tác AI Thế giới (WAICO) do Bắc Kinh dẫn dắt, với thông điệp cốt lõi là mở rộng tiếp cận công nghệ AI cho những nước bị bỏ lại phía sau.
Đúng thời điểm đó, một câu chuyện khác diễn ra chỉ cách Thượng Hải vài trăm km cho thấy bức tranh không đơn giản như vậy. Ngày 15/7, Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc (CAC) duyệt cho Apple Intelligence hoạt động tại nước này, nhưng với điều kiện bắt buộc: Apple phải dùng mô hình Qwen của Alibaba và công nghệ của Baidu, không được dùng chính công nghệ AI của mình như ở mọi thị trường khác trên thế giới.
Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình phát biểu tại Hội nghị AI Thế giới ở Thượng Hải - Ảnh: Reuters
Lý do không nằm ở việc Apple thiếu năng lực kỹ thuật. Trung Quốc yêu cầu mọi dịch vụ AI tạo sinh phải đăng ký và được CAC phê duyệt trước khi công khai. Trên thực tế, không một mô hình AI nước ngoài nào từng vượt qua được quy trình này. ChatGPT của OpenAI, Gemini của Google hay Claude của Anthropic đều không thể hoạt động hợp pháp tại Trung Quốc đại lục. Ngay cả Apple, công ty có quan hệ nhiều năm với chính quyền Bắc Kinh và doanh thu hàng chục tỷ USD mỗi quý tại đây, cũng không phải ngoại lệ. Muốn đưa AI vào 1,4 tỷ người dùng, hãng buộc phải thuê lại công nghệ của đối thủ nội địa.
Biểu tượng các ứng dụng ChatGPT, Gemini, Claude, những mô hình AI nước ngoài không thể hoạt động hợp pháp tại Trung Quốc - Ảnh tạo bởi AI
Cùng đợt duyệt với Apple, CAC cũng phê duyệt dịch vụ AI của Huawei, Xiaomi, Vivo và OPPO, toàn bộ đều là công ty nội địa. Nói cách khác, cánh cửa AI tại Trung Quốc chỉ mở cho công ty trong nước hoặc công ty nước ngoài chịu hợp tác với đối tác trong nước theo điều khoản do Bắc Kinh đặt ra. Đây chính là điều làm thông điệp "hợp tác mở toàn cầu" của Tập Cận Bình trở nên mâu thuẫn khi soi vào thực tế trong nước. Trung Quốc sẵn sàng chia sẻ mô hình giá rẻ, mã nguồn mở như Qwen hay DeepSeek ra nước ngoài để mở rộng ảnh hưởng, nhưng thị trường nội địa của chính họ lại là một trong những nơi khó tiếp cận nhất thế giới đối với AI nước ngoài.
Cách tiếp cận này không phải điều gì mới. Trung Quốc áp dụng logic tương tự với internet từ hai thập kỷ nay, cho phép công ty nội địa như Baidu, WeChat, Weibo phát triển tự do trong khi Google, Facebook hay Twitter bị chặn hoàn toàn. Việc mở rộng logic đó sang AI, đúng vào lúc Bắc Kinh xây dựng một tổ chức quốc tế mới để định hình luật chơi AI toàn cầu, cho thấy đây là chiến lược nhất quán chứ không phải ngẫu nhiên.
Trung Quốc phê duyệt Apple Intelligence, tuy nhiên buộc "táo" phải dùng mô hình nội địa thay vì nền tảng có sẵn - Ảnh: Business Insider
Với người dùng Việt Nam, câu chuyện này có ý nghĩa thực tế hơn là chỉ mang tính thời sự quốc tế. Nhiều công ty công nghệ Việt Nam hiện dùng cả mô hình Mỹ lẫn mô hình Trung Quốc tùy chi phí và nhu cầu, từ GPT, Gemini, Claude cho tới DeepSeek hay Qwen. Việc hai hệ sinh thái AI Mỹ và Trung Quốc ngày càng tách biệt về mặt quản lý và hạ tầng đồng nghĩa các doanh nghiệp Việt Nam sẽ phải cân nhắc kỹ hơn khi chọn nền tảng, đặc biệt nếu có kế hoạch mở rộng dịch vụ sang thị trường Trung Quốc trong tương lai.
Thế Duyệt
