Đông Quản vài thập kỷ trước từng góp phần biến Trung Quốc thành "công xưởng của thế giới" nhờ sản xuất ồ ạt đồ chơi, giày dép, may mặc và đồ điện tử giá rẻ. Ngày nay, thành phố này tiếp tục trở thành tâm điểm của một cuộc chuyển dịch công nghiệp mới: đưa Trung Quốc trở thành "nhà máy sản xuất cho các nhà máy".
Không còn dừng lại ở việc sản xuất hàng tiêu dùng giá trị thấp, Trung Quốc hiện xuất khẩu ngày càng nhiều hàng hóa trung gian, máy móc, thiết bị sản xuất có giá trị cao - thành tố nền tảng cho ngành chế tạo toàn cầu, như chip, máy móc chính xác và cánh tay robot.
"Trong quá khứ, ngành sản xuất tiên tiến luôn do Đức và Nhật Bản dẫn dắt," ông Frank Jiang, Phó Chủ tịch phụ trách kinh doanh quốc tế tại Topstar cho biết. "Nhưng chúng tôi tin rằng công nghệ của mình đã bắt kịp. Đối với nhiều dòng sản phẩm, chúng tôi thậm chí đã vượt qua họ."
Sự chi phối của Trung Quốc đối với các mắt xích lớn hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu đang khiến "cỗ máy xuất khẩu" của nước này trở nên đáng sợ hơn, đồng thời chống chịu tốt hơn trước các sắc thuế vốn thường chỉ nhắm vào thành phẩm cuối cùng. Trong 5 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu hàng hóa trung gian và hàng hóa tư bản của Trung Quốc lần lượt tăng 25% và 12% so với cùng kỳ năm ngoái, trong khi xuất khẩu hàng tiêu dùng chỉ tăng 4%, theo phân tích dữ liệu hải quan chính thức của Viện Toàn cầu McKinsey.
Sự chuyển dịch này đang đe dọa trực tiếp đến các nền kinh tế sản xuất tiên tiến như Liên minh Châu Âu (EU), Nhật Bản và Hàn Quốc. Các nhà sản xuất hóa chất, máy móc, pin và hàng hóa công nghiệp khác tại những nền kinh tế này từng coi các nhà máy Trung Quốc là khách hàng, nhưng giờ đây Trung Quốc đã trở thành đối thủ đáng gờm ở thị trường quốc tế và ngay trên "sân nhà".
Lãnh đạo Châu Âu đang cân nhắc các biện pháp bảo hộ mới chống lại "Cú sốc Trung Quốc 2.0" (China Shock 2.0). Dù Hàn Quốc cùng Nhật Bản năm nay đã hưởng lợi từ sự bùng nổ xuất khẩu liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), nhiều mảng công nghiệp ngầm bên dưới lại đang dần đánh mất thị phần toàn cầu.
Nấc thang giá trị
Tại trụ sở của Topstar ở Đông Quản, một màn hình lớn hiển thị logo tập khách hàng toàn cầu của hãng: nhà sản xuất Mỹ Jabil, Samsung của Hàn Quốc, Foxconn của Đài Loan cùng các gã khổng lồ Trung Quốc như Huawei và CATL. Công ty cho biết họ có hơn 15.000 khách hàng đến từ hơn 50 quốc gia.
Hoạt động kinh doanh của Topstar đang bùng nổ. Doanh số bán hàng ngoài biên giới của hãng đã tăng gần 10% trong năm ngoái, đạt khoảng 92 triệu USD, nhờ nhu cầu tăng vọt từ Mexico, Brazil và Việt Nam. Trong quý I/2026, doanh thu từ robot công nghiệp của Topstar đã tăng vọt 81% so với cùng kỳ năm trước, trong khi mảng máy công cụ điều khiển bằng máy tính (CNC) tăng 63%. Công ty dự kiến lợi nhuận nửa đầu năm sẽ tăng hơn gấp ba so với năm ngoái.
Sự tiến hóa của Trung Quốc từ một dây chuyền lắp ráp hàng tiêu dùng thành một cường quốc sản xuất tiên tiến là thành quả tích tụ qua nhiều năm.
Các chính sách ưu đãi đã thúc đẩy tỷ lệ nội địa hóa cao hơn, gia tăng sản xuất linh kiện ngay tại Trung Quốc. Theo sáng kiến Little Giants, Trung Quốc đã rót các khoản trợ cấp, ưu đãi thuế và tín dụng giá rẻ cho hàng nghìn doanh nghiệp vừa và nhỏ trong các phân ngành sản xuất công nghệ cao, chuyên môn hóa.
Thị trường nội địa khổng lồ cùng sự cạnh tranh khốc liệt đã gia tốc quá trình nâng cấp công nghiệp của Trung Quốc. Mạng lưới nhà cung ứng vững chắc và hạ tầng hiện đại cũng giúp hoạt động sản xuất đạt hiệu suất cực kỳ cao.
Tại Đông Quản, Henry Wang là minh chứng thu nhỏ cho sự vươn lên của Trung Quốc. Khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2001, Wang là một thanh niên 18 tuổi vừa tốt nghiệp cấp hai đến Đông Quản với hai bàn tay trắng. Ông sống trong một phòng trọ chật chội 12 người, làm việc trên dây chuyền lắp ráp tại BBK Electronics - tiền thân của các gã khổng lồ smartphone Oppo và Vivo.
Đến năm 2012, Wang đồng sáng lập Công ty Công nghệ ICT Đông Quản, một doanh nghiệp quy mô 80 người chuyên xuất khẩu các hệ thống robot tự động lắp ráp bảng mạch - linh kiện xuất hiện trong hầu hết mọi thiết bị điện tử hiện đại. Ông cho biết công ty bán máy móc cho các nhà sản xuất trên toàn thế giới, bao gồm cả các doanh nghiệp Mỹ như IBM, Honeywell và L3Harris và phụ thuộc gần như hoàn toàn vào chuỗi cung ứng nội địa Trung Quốc.
Vào một ngày gần đây, các công nhân đang kiểm tra một dây chuyền sản xuất chuẩn bị xuất sang Mexico. Phía trên đầu họ, khẩu hiệu doanh nghiệp thể hiện rõ nét triết lý lấy dịch vụ làm gốc đầy quyết liệt: "Ngoại trừ phục vụ khách hàng, tất cả đều là chuyện vô tào lao."
Wang dự kiến doanh thu của ICT sẽ tăng ít nhất 50% trong năm nay. Công ty đang chuyển sang trụ sở mới có diện tích rộng gấp đôi cơ sở hiện tại.
"Thời kỳ Trung Quốc chỉ đóng vai trò là công xưởng gia công cho thế giới đã qua rồi," Wang khẳng định. "Bây giờ, Trung Quốc đang giúp phần còn lại của thế giới xây dựng nhà máy. Trung Quốc không thể mãi mãi chỉ xuất khẩu thành phẩm tiêu dùng."
Wang cho biết các sắc thuế không ảnh hưởng gì đến công ty ông. Chừng nào thế giới vẫn còn nhu cầu về các sản phẩm điện tử, công nhân của ông vẫn sẽ bận rộn.
Năm 2025, khi Mỹ áp đặt các sắc thuế mới, xuất khẩu hàng tiêu dùng của Trung Quốc đã sụt giảm lần đầu tiên kể từ năm 2019, theo phân tích của Viện Toàn cầu McKinsey từ dữ liệu hải quan Trung Quốc. Tuy nhiên, xuất khẩu hàng hóa trung gian và hàng hóa tư bản lại tăng hơn 175 tỷ USD so với năm trước, góp phần đưa thặng dư thương mại của Trung Quốc đạt mức kỷ lục 1.200 tỷ USD.
Đối với các nền kinh tế sản xuất tiên tiến, "Trung Quốc đang ngày càng biến chuyển từ một khách hàng thành một đối thủ cạnh tranh," ông Jeongmin Seong, đối tác tại Viện Toàn cầu McKinsey nhận định.
Dongwha Electrolyte, một nhà sản xuất chất điện phân dùng trong pin của Hàn Quốc, đã phải chịu thua lỗ trong nhiều năm, một phần do sự cạnh tranh ngày càng tăng từ Trung Quốc, theo đài truyền hình quốc gia Hàn Quốc KBS.
"Đây là một tình thế vô cùng khó khăn, vì chúng tôi phải vượt qua các đối thủ Trung Quốc trên một sân chơi không bình đẳng," Tổng Giám đốc Kim Jong-hun chia sẻ với KBS.
Đối thủ cạnh tranh kiểu mới
Cherry Lee, nhân viên kinh doanh tại Lituo Electronics - một nhà sản xuất linh kiện dùng trong máy pha cà phê Nestlé và các sản phẩm điện khác có trụ sở tại Đông Quản - cho biết khách hàng đã chuyển từ các thương hiệu Âu - Mỹ sang công ty của cô để cắt giảm chi phí. Doanh số của công ty tăng trưởng khoảng 10% mỗi năm kể từ năm 2020, theo Lee.
Mexico và Việt Nam đã trở thành các thị trường xuất khẩu lớn của Lituo, Lee cho biết thêm. Nhiều công ty đã chuyển dịch sản xuất từ Trung Quốc sang các nước khác để né thuế quan của Mỹ, điều này vô tình đẩy nhanh tiến trình công nghiệp hóa tại Đông Nam Á và Mỹ Latinh.
Tại São Paulo (Brazil), nhà sản xuất Harting của Đức - đơn vị sản xuất các đầu nối công nghiệp hạng nặng - đang vấp phải sự cạnh tranh gay gắt từ các nhà sản xuất Trung Quốc. Các đối thủ Trung Quốc đưa ra mức chiết khấu 30% cho các đơn hàng sản lượng lớn và tạo ra những sản phẩm với chất lượng ngày càng cao, theo bà Poliana Lanari, Giám đốc điều hành khu vực Mỹ Latinh của Harting.
"Đây là một tình thế rất thách thức, thậm chí là nguy cấp mà chúng tôi đang phải đối mặt," đại diện một nhà sản xuất châu Âu nói.
Theo: WSJ
Vũ Anh
