Xem Sex Education, giữa rất nhiều câu thoại sắc sảo của cô gái gai góc Maeve Wiley, có một câu nói khiến tôi sững sờ như vừa bị tạt một gáo nước lạnh:
"Bạn không tự nhiên rơi vào hoàn cảnh tồi tệ. Bạn đưa ra những lựa chọn sai lầm."
Câu nói ngắn gọn, đanh thép và không hề có một chút thương hại ấy đã đánh thẳng vào thói quen tự lừa dối bản thân mà tôi đã dung túng suốt mấy chục năm qua. Tôi luôn đóng vai một nạn nhân đáng thương của hoàn cảnh, đổ lỗi cho số phận, cho người khác mỗi khi mọi chuyện diễn ra không như ý muốn. Và đau lòng nhất, tôi đã đem cái thói quen đổ lỗi tàn nhẫn ấy trút lên chính đứa con ruột thịt của mình.
Cái bẫy mang tên "đổ lỗi cho số phận"
Nhìn lại cả chặng đường dài từ thời còn đi học cho đến lúc đi làm, phản xạ đầu tiên của tôi trước mọi thất bại chưa bao giờ là nhìn lại chính mình.
Thi trượt một kỳ thi quan trọng, tôi than vãn rằng đề bài năm nay quá khó, rằng giám thị gác thi quá khắt khe, rằng mình thiếu một chút may mắn. Đi làm gặp dự án đổ bể, tôi ngấm ngầm trách đồng nghiệp thiếu năng lực, cấp trên chèn ép và môi trường công sở quá đỗi độc hại. Tôi luôn thấy mình đã làm việc hết sức tử tế, và mọi trắc trở đến với cuộc đời mình đều là do hoàn cảnh xô đẩy, do người ngoài đối xử bất công.
Tôi tự ru ngủ bản thân trong sự ấm ức và cảm giác mình là người vô tội, mà chưa từng một lần dũng cảm thừa nhận: kỳ thi ấy trượt là do mình lười biếng ôn tập, dự án ấy thất bại là do những quyết định thiếu tính toán của chính bản thân.
Khi người mẹ dồn hết tội lỗi lên đầu đứa trẻ
Thói quen chối bỏ trách nhiệm ấy len lỏi vào chuyện nuôi dạy con cái và biến tôi thành một người mẹ độc đoán lúc nào không hay.
Cứ mỗi lần con có điều gì không vừa ý, thay vì bình tĩnh ngồi lại tìm hiểu nguyên nhân, phản xạ đầu tiên của tôi luôn là chĩa mũi dùi về phía con. Điểm số của con tụt dốc, tôi mắng con lười nhác, ham chơi, chỉ biết cắm mặt vào điện thoại. Con có thái độ phản kháng, đóng sầm cửa phòng, tôi lập tức nổi trận lôi đình, dán lên trán con những cái nhãn nặng nề: "đồ láo xược", "con hư", "thứ bất hiếu không biết thương bố mẹ".
Tôi chưa từng một lần tự hỏi: Tại sao điểm của con lại kém, có phải con đang gặp bế tắc trong phương pháp học hay đang chịu áp lực tâm lý gì ở lớp? Tại sao con lại phản kháng dữ dội, có phải vì suốt bao năm qua tôi chưa từng cho con cơ hội được cất lên tiếng nói, chỉ biết áp đặt và chỉ trích?
Tôi dễ dàng trút hết mọi bức bối của một người lớn lên đầu đứa trẻ, coi sự bướng bỉnh của con là nguồn cơn của mọi bi kịch gia đình, mà quên mất rằng chính cách hành xử, cách giáo dục thiếu kiên nhẫn và đầy tính sát thương của tôi mới là mảnh đất nhào nặn nên thái độ phòng thủ ấy của con. Tôi đổ lỗi cho con "hư", chỉ để trốn tránh việc phải thừa nhận rằng mình là một người mẹ thất bại trong việc lắng nghe.
Dũng cảm đối diện với những lựa chọn của chính mình
Lời của Maeve kéo tôi ra khỏi vũng lầy của sự tự huyễn hoặc. Hoàn cảnh không tự nhiên sinh ra, và một mối quan hệ rạn nứt giữa cha mẹ và con cái cũng không phải là điều bất khả kháng rơi xuống từ trên trời. Nó là chuỗi kết quả tất yếu từ hàng trăm, hàng ngàn những lựa chọn sai lầm mà tôi đã đưa ra mỗi ngày.
Lựa chọn quát mắng thay vì kiên nhẫn lắng nghe. Lựa chọn áp đặt thay vì tôn trọng ranh giới. Lựa chọn thỏa mãn cái tôi nóng nảy của người lớn thay vì thấu hiểu nỗi sợ hãi bên trong đứa trẻ.
Thay đổi một thói quen cố hữu suốt hàng chục năm là điều vô cùng khó khăn và đau đớn, bởi nó buộc tôi phải tự tay bóc trần những yếu kém của chính mình. Nhưng tôi biết mình phải dừng lại. Con trẻ không sinh ra để làm chiếc thùng rác chứa đựng những đổ lỗi và sự bất lực của người lớn.
Hôm nay, trước mỗi lần cơn giận bùng lên, tôi tự nhắc mình dừng lại một nhịp để nhìn vào gương. Thay vì hỏi "Tại sao con lại như thế này?", tôi tập hỏi chính mình: "Mình đã chọn cách ứng xử nào để đẩy con ra xa đến vậy?". Dám nhận lỗi và chịu trách nhiệm với những lựa chọn của bản thân, đó mới là bước đi đầu tiên để tôi học lại cách làm một người mẹ thực sự.
Minh Châu
