Rất nhiều bậc cha mẹ chia sẻ nỗi lo giống nhau: làm thế nào để dạy con không cáu giận, không khóc lóc, biết hợp tác với bố mẹ trong sinh hoạt hằng ngày? Có gia đình khổ sở vì con thường xuyên phản kháng, mất tập trung, cáu giận thất thường; có bé lại trầm lặng, dễ buồn, hay tủi thân, thiếu tự tin. Ở môi trường học đường, không ít trẻ gây gổ, đánh bạn, trêu chọc bạn bè khiến thầy cô và cha mẹ đều mệt mỏi.
Theo chị Nguyễn Thị Hồng Liên (hiện đang công tác trong lĩnh vực giáo dục ở Hà Nội), thực tế cho thấy, dạy trẻ quản lý cảm xúc quan trọng không kém dạy kiến thức hay kỹ năng học tập. Một đứa trẻ nếu giữ được tinh thần vui vẻ, lạc quan, khi gặp khó khăn biết hướng đến các giải pháp thực tế và hiệu quả, thì đó là kiểu người “đặt ở đâu cũng có thể sống được”.
Vấn đề là: làm thế nào để nuôi dạy được một đứa trẻ như vậy? Chị Liên chia sẻ những kinh nghiệm đã áp dụng với hai con của mình:
Nền tảng đầu tiên: Thể chất và sức khỏe
Trước khi bàn đến giáo dục cảm xúc, cha mẹ cần nhìn lại tình trạng thể chất và sức khỏe của con. Hai yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng kiểm soát cảm xúc. Một người không khỏe rất khó giữ được sự bình ổn nội tâm.
Vì vậy, việc bố trí hoạt động thể chất đều đặn cho trẻ là điều bắt buộc. Mỗi tuần, trẻ nên có từ 90-120 phút vận động thể thao, chia thành 2-3 buổi cho một môn cụ thể. Những ngày còn lại, trẻ vẫn cần hoạt động nhẹ như chạy nhảy cùng bạn bè, đi xe đạp, chơi ngoài trời khoảng một tiếng mỗi ngày.
Bên cạnh đó là giấc ngủ, yếu tố thường bị xem nhẹ. Thời lượng ngủ phù hợp theo độ tuổi gồm:
Trẻ mẫu giáo (3-5 tuổi): 10-13 giờ
Trẻ tiểu học (6-13 tuổi): 9-11 giờ
Thanh thiếu niên (14-17 tuổi): 8-10 giờ
Thanh niên (18-25 tuổi): 7-9 giờ
Chế độ ăn uống cũng đóng vai trò then chốt. Trẻ ăn quá nhiều đường, đồ chiên rán dễ rơi vào trạng thái kích thích, cáu gắt. Bữa ăn tốt nhất là bữa ăn gia đình tự nấu, hạn chế đường, ít dầu mỡ, đảm bảo đủ bốn nhóm thực phẩm: đạm, rau, hoa quả và tinh bột.
Bước 1: Dạy con nhận diện cảm xúc
Quản lý cảm xúc bắt đầu từ việc nhận diện và gọi tên cảm xúc. Cảm xúc rất đặc biệt: khi ta nhìn thẳng vào nó và gọi tên được, nó thường trôi qua nhanh hơn. Ngược lại, nếu dồn nén, không nhận diện, cảm xúc tiêu cực sẽ tích tụ và bùng nổ.
Cha mẹ có thể dạy con bằng những cách rất đơn giản:
Mô phỏng khuôn mặt cười, buồn, mếu, khóc và hỏi con: “Mẹ đang cảm thấy gì?”.
Cho con xem các video biểu cảm khuôn mặt.
Sử dụng các viên sỏi hoặc hình vẽ gương mặt cảm xúc, chơi trò “nhặt cảm xúc”: con vui, buồn, ngạc nhiên hay thất vọng thì chọn gương mặt tương ứng. Mô phỏng thêm hành vi, cử chỉ toàn thân và đóng vai nhân vật. Việc tham gia các lớp kịch nghệ cũng giúp trẻ học cách biểu lộ và nhận diện cảm xúc của mình và người khác.
Điều đặc biệt quan trọng là người lớn không được giấu cảm xúc trước mặt trẻ. Cha mẹ vui thì nói là vui, buồn thì nói là buồn, thất vọng thì nói là thất vọng – nếu kèm được lý do càng tốt. Trẻ được dẫn dắt bởi người lớn nhạy cảm về cảm xúc nhưng bình an nội tâm sẽ dễ học cách nhận diện cảm xúc của mình hơn.
Khi cha mẹ có cảm xúc tiêu cực mà cố tỏ ra “không sao”, thực chất năng lượng tiêu cực vẫn lan tỏa. Trẻ cảm nhận được nhưng ở trạng thái mơ hồ, lâu dần khiến chính trẻ cũng không hiểu rõ cảm xúc của mình.
Bước 2: Học cách đối xử với cảm xúc tiêu cực
Sau khi nhận diện được cảm xúc, bước tiếp theo là học cách ứng xử với nó, đặc biệt với những cảm xúc tiêu cực như lo lắng, sợ hãi, giận dữ, buồn bã.
Trước hết, trẻ cần được dạy quan sát cảm xúc và tạm thời không hành động. Khi cảm xúc tiêu cực xuất hiện, cơ thể phản ứng mạnh: tim đập nhanh, người nóng lên, bứt rứt. Nếu hành động ngay lúc này, trẻ rất dễ gây tổn thương cho bản thân và người khác.
Việc cần làm là tìm một không gian yên tĩnh, ngồi xuống, quan sát cảm xúc cho đến khi nó đi qua. Cảm xúc vốn đến rồi đi, không hoàn toàn chịu sự kiểm soát của lý trí. Chờ cho phần logic của não bộ vận hành, quyết định đưa ra thường đúng đắn và thực tế hơn.
Nếu có điều kiện, gia đình hoặc lớp học nên tạo một “góc xoa dịu cảm xúc”, nơi trẻ có thể ngồi yên, thở chậm, quan sát cảm xúc của mình. Khi người lớn ý thức rằng ai cũng cần thời gian tĩnh lặng để hạ nhiệt, trẻ sẽ học được cách quản lý cảm xúc tốt hơn.
Bên cạnh đó, trẻ cần học cách cảnh báo cảm xúc. Ví dụ, khi cha mẹ sắp nổi giận, có thể nói rõ: “Mẹ đã nhắc ba lần, mẹ sắp cáu. Khi mẹ cáu mẹ sẽ nói to và mất kiểm soát". Sau khi đã cảnh báo mà trẻ vẫn không thay đổi, việc người lớn nổi giận là điều có thể xảy ra – miễn là trẻ hiểu vì sao điều đó xảy ra.
Khi cơn giận đã qua, trẻ cần được hướng dẫn tìm nguyên nhân gây ra cảm xúc. Một cách hiệu quả là phân tích hành vi theo mô hình A–B–C: tình huống – hành vi – hệ quả. Trẻ học cách nhìn thấy hậu quả tốt và xấu của hành vi, từ đó chọn phản ứng phù hợp hơn trong tương lai.
Bước 3: Nuôi dưỡng lòng biết ơn và sự tử tế
Song song với việc xử lý cảm xúc tiêu cực, trẻ cần được nuôi dưỡng lòng biết ơn và sự tử tế. Khi cảm xúc tích cực được bồi đắp thường xuyên, cảm xúc tiêu cực sẽ đến ít dần và nhẹ hơn.
Việc này có thể thực hiện qua những hoạt động rất đơn giản:
Nhận ra điều tốt đẹp mình đang có: được đưa đón đi học, được ăn cơm mẹ nấu.
Viết lời cảm ơn bạn bè vì một hành động tử tế.
Làm sổ biết ơn hoặc “cây biết ơn” trong gia đình hay lớp học.
Thực hành những hành động tử tế nhỏ: giữ cửa cho người đi sau, nhặt rác, chào hỏi bảo vệ, nhân viên phục vụ.
Cùng con tham gia các hoạt động thiện nguyện hoặc thử thách “21 ngày tử tế”.
Những phương pháp này không đòi hỏi nhiều thời gian hay công sức, nhưng cần sự kiên trì và nhất quán. Điều quan trọng nhất là cha mẹ và người lớn phải làm gương.
Không ai có thể dạy trẻ kiểm soát cảm xúc khi chính mình còn không làm được điều đó. Giáo dục cảm xúc không phải là bài học trong sách mà là quá trình sống cùng con, quan sát, lắng nghe và trưởng thành cùng con mỗi ngày.
Hiểu Đan
