Làm sao những viên gạch đỏ au xếp chồng lên nhau từ thiên niên kỷ trước, phơi mình dưới nắng gió miền Trung khắc nghiệt mà gần như không để lộ một mạch ghép nào? Đến tận bây giờ, chưa có một lăng kính khoa học nào soi chiếu được trọn vẹn bí ẩn ấy. Và thật kỳ diệu, chính sự bí ẩn chưa có lời giải đáp đó lại đang trở thành một thỏi nam châm, khiến hàng trăm nghìn người phải khựng lại, dừng ngón tay lướt trên màn hình điện thoại khi vô tình đi ngang qua không gian mạng của Thánh địa Mỹ Sơn.
Lời chào cởi mở từ quá khứ
Nhiều năm về trước, hành trình bước vào một di sản thế giới thường bắt đầu bằng sự trang nghiêm pha chút khô khan. Lịch sử được đóng khung trong những tấm bảng giới thiệu dày đặc chữ, những thuật ngữ khảo cổ hàn lâm hay những bài thuyết minh chỉn chu đến mức xa cách. Khách du lịch đến Mỹ Sơn, đi dạo dưới bóng râm của thung lũng Duy Xuyên, chụp những bức ảnh check in tuyệt đẹp bên tháp gạch đổ nát rồi rời đi. Nhưng phía sau những bức ảnh ấy, ý nghĩa thực sự của điệu múa dâng thần Shiva, quyền uy của chim thần Garuda hay sự linh thiêng của rắn thần Naga thì mấy ai kịp hiểu, mấy ai kịp nhớ.
Khoảng cách giữa di sản và công chúng cứ thế tồn tại, lặng lẽ như chính lớp rêu phong bám trên đền tháp. Thế nhưng, Mỹ Sơn của ngày hôm nay đã chọn một con đường khác.
Thay vì bắt người xem phải cố gắng đọc hiểu những cuốn biên niên sử đồ sộ, câu chuyện về vương quốc Champa rực rỡ được mở ra bằng một câu hỏi rất đời, rất người: Người Champa xưa đã xây dựng những ngọn tháp này bằng cách nào?
Không cần mở đầu bằng những mốc thời gian khô cứng, một góc máy bay không người lái lướt qua cụm tháp gạch đỏ rực lẩn khuất giữa thung lũng xanh rì. Tiếng trống Chăm vang lên âm vang, dồn dập, phá vỡ sự tĩnh lặng của không gian. Chỉ vài chục giây ngắn ngủi ấy thôi là đủ để gieo vào lòng người xem một hạt mầm tò mò. Kiến thức hàn lâm được bẻ nhỏ thành những lát cắt hấp dẫn. Kỹ thuật gia công gạch, bí ẩn về loại nhựa cây bời lời làm chất kết dính, hay những cách nung gạch độc nhất vô nhị bỗng nhiên trở thành thứ nội dung cuốn hút bậc nhất. Sự tò mò hóa ra lại là cánh cửa lớn nhất dẫn người ta bước vào lịch sử.
Phía sau những video triệu lượt xem là một hành trình nhặt nhạnh thời gian
Điều khiến người ta rung động khi nhìn vào Mỹ Sơn không chỉ là hình bóng của một nền văn minh từng thống trị cả khu vực Đông Nam Á từ thế kỷ thứ tư đến thế kỷ mười ba. Sự rung động ấy còn đến từ những vết sẹo mà nơi này đang mang trên mình.
Thời hưng thịnh, quần thể này kiêu hãnh vươn cao với hơn bảy mươi đền tháp lộng lẫy bằng gạch nung và đá sa thạch. Rồi đạn bom chiến tranh dội xuống, rồi sự tàn nhẫn của thời gian bào mòn. Ngày nay, Mỹ Sơn không còn nguyên vẹn. Nhưng chính trong sự đổ nát ấy, người ta lại thấy được sức sống mãnh liệt của một di sản kiên quyết không chịu lùi vào bóng tối.
Nếu những video trên mạng xã hội chỉ mất vài giây để viral, thì hành trình để có được vài giây lấp lánh ấy là một cuộc chiến dai dẳng kéo dài hàng thập kỷ của những người làm công tác bảo tồn. Câu chuyện được kể trên nền tảng số không chỉ có cảnh đẹp mộng mơ, mà còn có cả máu, mồ hôi và những đêm thức trắng.
Sau năm 1975, để hồi sinh thung lũng thiêng, những bước chân đầu tiên phải dò dẫm đi qua bãi mìn. Rồi những đợt khảo cổ, những cái bắt tay xuyên biên giới với các chuyên gia đến từ Ý, từ Ấn Độ. Ban Quản lý Di sản chọn cách phơi bày chân thực quá trình ấy lên mạng xã hội. Họ cho công chúng thấy để thay thế một viên gạch mục nát, người thợ phải nâng niu và tính toán chi li ra sao. Họ cho người xem hiểu vì sao việc trùng tu một góc tháp nhỏ lại phải đánh đổi bằng thanh xuân của rất nhiều con người. Khi lịch sử không còn là thứ nằm gọn trong tủ kính, khi quá trình bảo tồn được mang ra ánh sáng, công chúng bỗng thấy di sản trở nên gần gũi và đáng trân trọng hơn bao giờ hết.
Nhịp cầu nối hai đầu thiên niên kỷ
Không chỉ dừng lại ở gạch đá vô tri, Mỹ Sơn đang thực sự thở bằng bầu không khí của thời đại mới. Những giá trị văn hóa phi vật thể như điệu múa Apsara uyển chuyển, tiếng kèn Saranai réo rắt hay nhịp trống Baranưng bập bùng được đưa lên sóng, biến không gian di tích thành một sân khấu nghệ thuật sống động. Mỹ Sơn không còn là một nghĩa trang của quá khứ, mà là một thực thể đang sống, đang tương tác và đang đối thoại với hiện tại.
Công nghệ nhập cuộc không phải để phá vỡ sự linh thiêng, mà để đóng vai trò như một người dẫn đường tận tụy. Du khách hiện đại mang theo chiếc điện thoại thông minh, chỉ cần một thao tác quét mã đơn giản là có thể nghe câu chuyện của từng phiến đá bằng ngôn ngữ mẹ đẻ của mình. Các dự án số hóa, mô hình ba chiều đang được đắp bồi từng ngày, lưu giữ trọn vẹn hình hài của di sản cho muôn đời sau.
Một quy trình hoàn hảo được thiết lập: Người trẻ lướt thấy Mỹ Sơn trên TikTok, bị cuốn hút bởi những bí ẩn chưa lời giải, tự mình tra cứu thêm qua các kho dữ liệu số, và cuối cùng xách balo lên, bước chân đến thung lũng Duy Xuyên để tận mắt chạm tay vào ngọn tháp đã đứng đó hơn một nghìn năm. Không gian số không giết chết trải nghiệm thực tế, nó là tấm giấy mời gọi đầy mê hoặc.
Hai mươi lăm năm kể từ ngày được UNESCO vinh danh, Mỹ Sơn cùng với phố cổ Hội An vẫn đang làm rất tốt vai trò là trái tim văn hóa của mảnh đất miền Trung. Nếu Hội An ồn ào, náo nhiệt kể câu chuyện của một thương cảng phồn hoa, thì Mỹ Sơn lại thầm lặng, u trầm gìn giữ chút di vị kiêu hãnh của một vương quốc đã mất.
Điều tuyệt vời nhất của câu chuyện này không chỉ nằm ở con số hàng triệu lượt khách đổ về Quảng Nam mỗi năm. Điều tuyệt vời nhất là cách một di sản nghìn năm tuổi đã từ chối việc ngồi im trong bảo tàng. Nó chủ động bước ra ngoài, len lỏi vào chiếc điện thoại nhỏ bé trên tay mỗi người, biến những viên gạch câm lặng thành những người kể chuyện tài ba. Và đó, có lẽ là bài học lớn nhất cho mọi di sản trên thế giới: Bảo tồn không phải là khóa chặt quá khứ, mà là tìm cách để quá khứ cất tiếng nói rành mạch trong thế giới hôm nay.
Ngọc Ánh
