Thời gian gần đây, trên các diễn đàn giáo dục xuất hiện khá nhiều bình luận cho rằng: Nên bỏ IELTS trong xét tuyển đại học vì học sinh thành phố có tiền học IELTS, còn các cháu vùng sâu vùng xa không có điều kiện thì quá thiệt thòi.
Trước vấn đề này, chị Lâm Hương (Hải Phòng), một người làm việc trong lĩnh vực giáo dục đã đưa ra những góc nhìn sâu sắc, phân tích toàn diện từ thực tế quy chế tuyển sinh, nỗ lực cá nhân cho đến bản chất của kỹ năng tự học.
Hiện trạng IELTS trong kỳ thi đại học và chính sách ưu tiên
Theo chị Hương, điều kiện học tập của học sinh ở các khu vực khác nhau là không giống nhau. Một học sinh ở thành phố có thể dễ dàng tìm trung tâm, giáo viên, lớp IELTS, SAT, HSA, TSA... hơn một học sinh ở vùng núi, hải đảo hay địa bàn khó khăn. Gia đình có điều kiện kinh tế cũng chắc chắn có thể mở cho con nhiều lựa chọn hơn. Đó là thực tế. Nhưng từ thực tế ấy đi đến kết luận rằng nên bỏ IELTS để tạo công bằng lại là một câu chuyện khác.
1. Bản thân quy chế tuyển sinh đã có chính sách để bù đắp một phần chênh lệch về điều kiện học tập
Theo Quy chế tuyển sinh đại học 2026: KV1 được ưu tiên 0,75 điểm; KV2 nông thôn: 0,50 điểm; KV2: 0,25 điểm; KV3 không có điểm ưu tiên khu vực. KV1 bao gồm các địa bàn như vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, khu vực đặc biệt khó khăn, hải đảo, biên giới...
Ngoài ưu tiên khu vực còn có ưu tiên đối tượng: Nhóm UT1: mức ưu tiên 2 điểm; Nhóm UT2: mức ưu tiên 1 điểm. Tức là Nhà nước đã nhìn thấy sự khác biệt về điều kiện sống, điều kiện học tập và có cơ chế ưu tiên để hỗ trợ.
Vậy ở chiều ngược lại, nếu một học sinh có thêm một năng lực thực sự như ngoại ngữ, chúng ta có nên ghi nhận năng lực đó không? Chị Hương cho rằng câu trả lời là CÓ.
2. IELTS năm 2026 cũng không phải cứ có chứng chỉ là được “cộng ào ào”. Quy chế năm 2026 quy định chứng chỉ ngoại ngữ chỉ được sử dụng theo hai hướng:
Một là quy đổi thành điểm môn ngoại ngữ trong tổ hợp xét tuyển. Ví dụ trường quy định IELTS ở một mức nào đó được quy đổi thành 9 hay 10 điểm tiếng Anh thì điểm ấy thay cho môn tiếng Anh trong tổ hợp, chứ không phải được cộng thêm 9 hay 10 điểm vào tổng điểm.
Hai là dùng IELTS để tính điểm khuyến khích. Mức điểm khuyến khích dành cho chứng chỉ ngoại ngữ/chứng chỉ quốc tế theo quy chế là *tối đa 1,5 điểm trên thang 30*, còn cụ thể bao nhiêu do từng trường quy định. Và từ năm 2026, bảng quy đổi tiếng Anh còn phải có tối thiểu 5 mức điểm, đồng thời các trường phải rà soát lại bảng quy đổi trên cơ sở đối sánh kết quả học tập thực tế của sinh viên.
Như vậy IELTS có lợi thế là ĐÚNG. Nhưng lợi thế ấy không phải tự nhiên mà có.
3. Có tiền học IELTS có đồng nghĩa sẽ có IELTS 6.5, 7.0?
Một đứa trẻ muốn đạt IELTS 6.5 – 7.0 thường phải học trong một khoảng thời gian khá dài. hoảng 1 năm - 2 năm. Học từ vựng. Học ngữ pháp. Nghe mỗi ngày. Đọc hàng trăm bài. Viết rồi sửa. Speaking rồi sửa. Có những hôm học ở trường cả ngày, tối vẫn phải ngồi thêm 1–2 tiếng cho IELTS.
Có bạn bắt đầu ngay từ lớp 10. Lớp 10 học IELTS. Sau đó học SAT. Rồi đến lớp 11, lớp 12 lại chuẩn bị HSA, TSA hoặc các kỳ thi riêng, đồng thời vẫn phải học chương trình phổ thông và chuẩn bị thi tốt nghiệp.
Trong khi một bạn khác có thể chỉ đang hoàn thành chương trình trên lớp, thì một bạn khác đã tự chọn cho mình một lịch học nặng hơn từ hai, ba năm trước. Vậy tới ngày xét tuyển, nếu năng lực ấy được trường đại học ghi nhận, liệu có thể chỉ nói: “Bạn ấy có lợi thế vì bố mẹ
có tiền” hay không?
Nếu vậy là chưa công bằng với chính những đứa trẻ đã cố gắng. Tiền của bố mẹ có thể mua được một khóa học. Nhưng tiền không thể mua hộ con 2–3 năm kỷ luật. Tiền có thể thuê được giáo viên. Nhưng không thể ngồi nghe Listening thay con, học từ vựng thay con hay bước vào phòng thi làm Reading, Writing, Speaking thay con.
"Thực tế ngay ở thành phố cũng vậy. Có những gia đình bỏ rất nhiều tiền cho con học tiếng Anh từ nhỏ, học trung tâm nọ đến trung tâm kia nhưng con không chịu học thì kết quả vẫn không cao. Vậy nên nếu quy toàn bộ thành tích IELTS thành câu chuyện “nhà có điều kiện”, mình nghĩ cũng chưa thật sự công bằng", chị Hương nói.
4. Nhưng học sinh vùng sâu vùng xa lấy đâu ra trung tâm IELTS?
Đây là câu hỏi hoàn toàn chính đáng. Theo chị Hương, công nghệ và học trực tuyến chính là một phần lời giải.
Ngày trước, một học sinh ở huyện xa muốn học với giáo viên giỏi tại Hà Nội có thể gần như không có cơ hội. Còn hiện nay, chỉ cần có thiết bị và đường truyền phù hợp, khoảng cách địa lý đã giảm đi rất nhiều. Một giáo viên ở Hà Nội có thể dạy một học sinh ở Hà Giang, Sơn La, Điện Biên hay một huyện đảo. Học sinh có thể học 1:1 online. Có lớp nhóm online. Có kho bài giảng. Có YouTube. Có tài liệu miễn phí. Có ứng dụng luyện nghe, nói, từ vựng.
"Tất nhiên tôi không cho rằng học online giải quyết được tất cả bất bình đẳng. Có những gia đình khó khăn đến mức thiết bị và Internet cũng là vấn đề. Có những nơi điều kiện học tập tại nhà chưa tốt. Có những em cần sự tương tác trực tiếp với giáo viên. Đó là những điều chúng ta cần tiếp tục tìm chính sách hỗ trợ. Nhưng nếu nói: Học online không hiệu quả nên học sinh vùng xa vẫn không thể học IELTS thì mình nghĩ cũng cần hỏi thêm một câu: Không hiệu quả vì hình thức online, hay một phần vì chính cách học của người học?
Một học sinh bật Zoom nhưng không nghe. Không làm bài tập. Không tự học. Không học từ mới. Không luyện nghe ngoài giờ. Thì cho dù ngồi ở trung tâm đẹp nhất Hà Nội, kết quả cũng khó mà tốt. Ngược lại, một học sinh có ý thức, biết tận dụng tài nguyên, chăm chỉ tự học thì online hoàn toàn có thể mở ra những cơ hội mà trước đây các em không có. Vì vậy đừng đổ toàn bộ kết quả học tập cho hoàn cảnh, nhưng cũng đừng phủ nhận ảnh hưởng của hoàn cảnh. Nhìn như vậy mới công bằng", chị phân tích.
5. Công bằng không có nghĩa là xóa bỏ mọi lợi thế mà người khác đã cố gắng tạo ra
Một học sinh giỏi Toán được hưởng lợi khi trường xét Toán hệ số cao. Một học sinh đạt giải học sinh giỏi được ghi nhận thành tích. Một học sinh chơi thể thao xuất sắc có những cơ chế tuyển sinh phù hợp. Một học sinh có SAT cao có thêm cơ hội ở những trường sử dụng SAT. Và một học sinh có năng lực tiếng Anh tốt thì việc trường đại học ghi nhận năng lực tiếng Anh cũng không phải điều vô lý.
Công bằng không phải là bắt tất cả học sinh phải có cùng một hồ sơ. Điều quan trọng hơn là hệ thống tuyển sinh phải có nhiều con đường để những năng lực khác nhau được ghi nhận, đồng thời có chính sách hỗ trợ những học sinh chịu bất lợi khách quan. Nếu lo học sinh vùng sâu vùng xa khó tiếp cận IELTS, theo mình giải pháp không phải đơn giản là: BỎ IELTS mà nên là: LÀM SAO ĐỂ NHIỀU HỌC SINH HƠN CÓ CƠ HỘI HỌC NGOẠI NGỮ.
"Đừng nhìn thấy một học sinh lớp 12 cầm IELTS 7.0 rồi chỉ nhìn thấy số tiền bố mẹ em ấy đã bỏ ra. Hãy thử nhìn ngược lại 2–3 năm. Khi nhiều bạn khác vẫn còn khá “chill” với việc học trên lớp, có thể em ấy đã bắt đầu IELTS từ lớp 10. Rồi SAT rồi HSA, TSA. Rồi thi tốt nghiệp.
Phía sau một tấm chứng chỉ có thể có điều kiện kinh tế của gia đình. Nhưng cũng có hàng nghìn giờ học, rất nhiều lần muốn bỏ cuộc và sự kỷ luật của chính những đứa trẻ ấy. Điều kiện của cha mẹ đáng được nhìn nhận. Hoàn cảnh khó khăn của học sinh vùng xa càng cần được chia sẻ và hỗ trợ. Nhưng nỗ lực của một đứa trẻ cũng cần được tôn trọng", chị Hương nêu quan điểm.
Chị Lâm Hương cũng đặt ra một vấn đề đáng suy ngẫm: Nếu cứ đòi bỏ IELTS vì học sinh vùng xa ít điều kiện hơn, liệu chúng ta có đang biến bất lợi về điều kiện thành lý do để phủ nhận nỗ lực của người khác và vô tình nuôi dưỡng tâm lý đổ lỗi cho trẻ ngay từ nhỏ?
Nếu dạy trẻ nghĩ rằng: "Con không làm được vì con không có điều kiện như người khác", thứ đáng sợ nhất không phải là việc con thiếu một tấm bằng IELTS, mà là con sẽ lớn lên với suy nghĩ kết quả của mình luôn do hoàn cảnh quyết định. Thay vào đó, điều quan trọng là dạy trẻ đặt câu hỏi: "Bạn ấy đã làm gì để có được lợi thế đó, và với điều kiện hiện tại của mình, con có thể bắt đầu từ đâu?".
IELTS, SAT, HSA, TSA rồi cũng chỉ là những kỳ thi, nhưng khả năng tự học – biết tìm cách tiến lên từ những gì mình đang có – mới là thứ đi theo con suốt cả đời và giúp con tiến xa hơn bất kỳ hoàn cảnh nào.
Hiểu Đan
