Một số trẻ lớn lên trong gia đình có điều kiện kinh tế tốt, được cha mẹ dành nhiều thời gian trò chuyện, đọc sách và giải đáp những câu hỏi mỗi ngày. Trong khi đó, cũng có những đứa trẻ lớn lên giữa áp lực cơm áo, khi người lớn đôi lúc chỉ còn đủ thời gian để nhắc con “ngồi yên”, “đừng nghịch”, “không được chạm vào”.
Sự khác biệt ấy liệu có ảnh hưởng đến khả năng ngôn ngữ và việc học của trẻ sau này?
Nghiên cứu cho kết quả bất ngờ
Một nghiên cứu nổi tiếng của nhà nhân học Mỹ Betty Hart và nhà tâm lý học phát triển Todd Risley từng đưa ra một kết quả khiến nhiều người chú ý. Hai nhà nghiên cứu theo dõi 49 gia đình thuộc các nhóm kinh tế - xã hội khác nhau trong khoảng 3 năm, ghi lại những cuộc trò chuyện giữa cha mẹ và con cái.
Theo kết quả được công bố, số lượng từ mà trẻ được nghe trong những năm đầu đời có sự chênh lệch đáng kể giữa các nhóm gia đình. Nhóm nghiên cứu ước tính đến khi 3 tuổi, trẻ trong những gia đình có điều kiện kinh tế - xã hội cao có thể đã được nghe nhiều hơn trẻ trong các gia đình nghèo khoảng 30 triệu từ.
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt về cách cha mẹ phản hồi với con. Ở nhóm gia đình có điều kiện kinh tế - xã hội cao, cha mẹ được ghi nhận phản hồi với trẻ thường xuyên hơn, đồng thời trẻ nhận được nhiều lời khẳng định tích cực hơn.
Sau đó, nhóm nghiên cứu tiến hành đánh giá khả năng nhận thức của những đứa trẻ tham gia nghiên cứu. Bài viết gốc dẫn lại kết quả IQ trung bình là 117 ở nhóm trẻ thuộc gia đình giàu có và 79 ở nhóm trẻ thuộc gia đình nghèo.
Từ những kết quả này, các tác giả cho rằng môi trường ngôn ngữ trong những năm đầu đời có thể liên quan đến sự phát triển ngôn ngữ và kết quả học tập về sau.
Cách cha mẹ tương tác với con đóng vai trò quan trọng
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào khoảng cách giàu - nghèo để giải thích sự khác biệt giữa trẻ em thì có lẽ vẫn chưa đủ. Điều đáng chú ý hơn trong nghiên cứu là cách cha mẹ tương tác với con.
Một đứa trẻ có thể không được sinh ra trong gia đình giàu có, nhưng vẫn có thể được lớn lên trong môi trường mà người lớn thường xuyên trò chuyện, lắng nghe và phản hồi những điều trẻ quan tâm. Ngược lại, một gia đình có điều kiện cũng không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn được giao tiếp hiệu quả.
Một nghiên cứu khác có sự tham gia của các nhà nghiên cứu từ MIT, Đại học Harvard và Đại học Pennsylvania càng khiến vai trò của giao tiếp cha mẹ - con cái được chú ý.
Nhóm nghiên cứu khảo sát hơn 30 trẻ từ 4 đến 6 tuổi ở khu vực Boston. Kết quả cho thấy trẻ càng thường xuyên có những cuộc trò chuyện qua lại với cha mẹ thì hoạt động ở các vùng não liên quan đến ngôn ngữ càng mạnh. Mối liên hệ này được ghi nhận bất kể thu nhập gia đình hay trình độ học vấn của cha mẹ.
Những kết quả trên không có nghĩa tiền bạc không quan trọng trong quá trình nuôi dạy trẻ. Gia đình có điều kiện có thể dễ dàng cung cấp cho con sách vở, đồ chơi giáo dục, lớp học hay những trải nghiệm mà một gia đình khó khăn hơn chưa chắc có khả năng đáp ứng. Nhưng nghiên cứu cũng gợi ra một điều mà hầu như cha mẹ nào cũng có thể làm: nói chuyện với con nhiều hơn và chất lượng hơn.
Giáo sư Dana Suskind, một chuyên gia về ngôn ngữ và phát triển trẻ em, đề xuất nguyên tắc 3T gồm Tune in, Talk more và Take turns, có thể hiểu là chú ý đến điều trẻ quan tâm, trò chuyện nhiều hơn và luân phiên trong cuộc hội thoại.
Đừng vội nói khi trẻ chưa cần nghe
“Tune in” trước hết là quan sát xem trẻ đang chú ý đến điều gì.
Một đứa trẻ đang say sưa chơi với chiếc hộp carton có thể không quan tâm đến bài học mà cha mẹ đã chuẩn bị sẵn. Thay vì lập tức kéo con sang một hoạt động khác, cha mẹ có thể bắt đầu từ chính chiếc hộp ấy: “Con đang làm nhà à?”, “Chiếc hộp này có cửa ở đâu?”, “Nếu làm mái nhà thì mình cần thêm gì?”.
Một cuộc trò chuyện bắt đầu từ điều trẻ quan tâm thường dễ dàng hơn một cuộc trò chuyện mà người lớn cố gắng áp đặt. Điều này cũng có thể thay đổi cách cha mẹ phản ứng trước những hành động tưởng như “vô nghĩa” của trẻ.
Một đứa trẻ một tuổi lục thùng rác có thể chỉ đơn giản vì tò mò. Thay vì quát “Đừng động vào!”, cha mẹ có thể giải thích thùng rác dùng để làm gì, thứ gì được bỏ vào đó. Một đứa trẻ ba tuổi dùng chiếc xương gà làm “bút vẽ” có thể đang thử nghiệm một ý tưởng mới. Người lớn hoàn toàn có thể ngăn hành động không phù hợp, nhưng đồng thời giải thích lý do và gợi ý cho trẻ một cách khác để khám phá.
Nói nhiều hơn không có nghĩa là nói liên tục
“Talk more” không đơn giản là cha mẹ nói càng nhiều càng tốt, mà là tận dụng những hoạt động thường ngày để giúp trẻ nghe và sử dụng ngôn ngữ phong phú hơn. Thay vì chỉ nói “Đến giờ ăn rồi”, cha mẹ có thể nói về việc rửa tay, mặc yếm, món ăn hôm nay là gì, thức ăn còn nóng hay không...
Những câu nói tưởng như rất bình thường ấy giúp trẻ có thêm cơ hội nghe những từ ngữ gắn với sự vật và hoạt động mà mình đang trực tiếp trải nghiệm.
Điều này cũng không đòi hỏi cha mẹ phải biến mỗi bữa ăn hay lần tắm của con thành một “tiết học”. Những cuộc trò chuyện tự nhiên trong lúc mặc quần áo, nấu ăn, đi siêu thị, tắm rửa hay chơi đùa đều có thể trở thành cơ hội giao tiếp.
Quan trọng nhất là để trẻ được nói
Nguyên tắc cuối cùng, “Take turns”, nhấn mạnh việc hai bên cùng tham gia vào cuộc trò chuyện. Một câu hỏi của trẻ không nhất thiết phải được trả lời ngay lập tức bằng một đáp án hoàn chỉnh. Cha mẹ có thể hỏi lại, chờ trẻ suy nghĩ hoặc khuyến khích con quan sát thêm.
Chẳng hạn, khi trẻ hỏi vì sao một cây đàn trong trung tâm thương mại có dây điện, thay vì chỉ trả lời “đó là đàn piano điện”, cha mẹ có thể hỏi: “Con thấy nó khác đàn ở nhà mình thế nào?”. Từ câu trả lời của trẻ, cuộc trò chuyện có thể tiếp tục mở rộng sang cách hoạt động, kích thước hay lý do người ta sử dụng loại đàn này.
Điều quan trọng không nằm ở việc cha mẹ nói được bao nhiêu, mà là trẻ có cơ hội nói, đặt câu hỏi, suy nghĩ và được người lớn lắng nghe hay không.
Những nghiên cứu trên không thể đơn giản hóa thành kết luận rằng con nhà giàu sẽ thông minh hơn con nhà nghèo. Nhưng chúng gợi ý một vấn đề đáng suy nghĩ: hoàn cảnh gia đình có thể tạo ra những khác biệt về môi trường mà trẻ được tiếp xúc, trong đó có môi trường ngôn ngữ. Và đây cũng là phần cha mẹ có thể chủ động thay đổi.
Không phải gia đình nào cũng có thể cho con những lớp học đắt tiền, những chuyến đi xa hay vô số đồ chơi giáo dục. Nhưng trong một bữa cơm, trên đường đến trường hay ngay lúc trẻ đang nghịch một chiếc hộp carton, cha mẹ vẫn có thể ngồi xuống, nghe con nói và nói chuyện cùng con.
Đôi khi, điều có ích cho sự phát triển của trẻ không phải là một bài học được chuẩn bị thật công phu, mà chỉ là một cuộc trò chuyện mà ở đó cả cha mẹ và con đều thực sự có mặt.
Hiểu Đan (Theo Sohu/yeemiao)
